25 Freiheits- und Grundrechte 1 Dretgs da libertad e dretgs fundamentals Libertà e diritti fondamentali Revisiun parziala da la constituziun communala. Dretg da linguas. Midada da la lingua uffiziala e da la lingua da scola dal rumantsch grischun a l’idiom. – La furma da cooperaziun cun il cantun en il senn da l’art. 3 al. 3 CC na va betg uschè lunsch ch’i duvrass in’approvaziun da vart dal chantun per fixar da nov la lingua uffiziala e la lingua da scola (consid. 3a, b). – Conclus davart ina midada da la lingua (qvd. la midada d’ina vischnanca monolingua ad ina vischnanca bilingua e viceversa) dovran dentant l’approvaziun da la regenza (consid. 3b). – Il text da l’art. 3 al. 3 CC determinescha che las vischnan- cas èn – entaifer lur champ da cumpetenza – cumpeten- tas da determinar las linguas uffizialas e las linguas da scola (consid. 3b). – La lescha da linguas chantunala na cuntegna naginas prescripziuns davart l’applicaziun dal rumantsch grischun sin plaun communal; la decisiun concernent la varianta linguistica rumantscha (rumantsch grischun u idiom) che duai vegnir applitgada en il sectur uffizial ed en il sectur da scola, stat perquai en la cumpetenza da las vischnancas (consid. 3c – e). – L’artitgel revedì da la constituziun dal cumün na cuntrafa ni al dretg surordinà ni violescha dretgs constituziunals (consid. 4). Teilrevision Gemeindeverfassung. Sprachenrecht. Wechsel der Amts- und Schulsprache von Rumantsch Grischun zum Idiom. – Die Form des Zusammenwirkens mit dem Kanton im Sinne von Art. 3 Abs. 3 KV geht nicht so weit, dass eine Genehmigung seitens des Kantons notwendig wäre für die Festlegung der Amts- und Schulsprache durch die Gemeinde (E. 3a, b). – Eine Genehmigung durch die Regierung ist jedoch notwendig bei Beschlüssen über einen Sprachenwechsel 1
26 1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 (das heisst beim Wechsel von einer ein- zu einer mehrsprachigen Gemeinde und umgekehrt; E. 3b). – Der Gesetzestext von Art. 3 Abs. 3 KV legt fest, dass die Kompetenz für die Festlegung der Amts- und Schulsprache – in ihrem Zuständigkeitsbereich – bei den Gemeinden liegt (E. 3b). – Das kantonale Sprachengesetz enthält keine Vorgaben über die Verwendung von Rumantsch Grischun auf Gemeindeebene; der Entscheid, welche rätoromanische Sprachvariante (Rumantsch Grischun oder Idiom) im kommunalen Amts- und Schulbereich verwendet wird, fällt daher in den Zuständigkeitsbereich der Gemeinden (E. 3c – e). – Der revidierte Artikel der Gemeindeverfassung verstösst weder gegen übergeordnetes Recht noch verletzt er verfassungsmässige Rechte (E. 4). Revisione parziale della Costituzione comunale. Diritto di lingua. Cambio della lingua ufficiale e scolastica dal Rumantsch Grischun all’idioma. – La forma della collaborazione con il Cantone ai sensi dell’art. 3 cpv. 3 CostC non va intesa in modo tanto am- pio da ritenere necessaria l’approvazione del Cantone per una nuova determinazione della lingua ufficiale e scolastica da parte del comune (cons. 3a, b). – Un’approvazione del Governo è invece necessaria per risoluzioni che riguardano un cambiamento della lingua (cioè il passaggio da un comune unilingue ad un comune bilingue e viceversa; cons. 3b). – Il testo dell’art. 3 cpv. 3 CostC stabilisce che la competenza per la determinazione della lingua ufficiale e scolastica spetta, nel quadro delle loro competenze, ai comuni (cons. 3b). – La legge cantonale sulle lingue non contiene alcuna prescrizione sull’impiego del Rumantsch Grischun a livello comunale; la decisione riguardante quale delle diverse forme di romancio (Rumantsch Grischun o idioma) do- vrà essere impiegata negli ambiti ufficiali e scolastici cade pertanto nella sfera di competenze dei comuni (cons. 3c – e).
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 27 – Il riveduto articolo della Costituzione comunale non viola né il diritto di rango superiore né alcun diritto costituzionale (cons. 4). Consideraziun: 3. Cun il recurs constituziunal pon vegnir fatgas valair violaziuns da dretgs constituziunals e politics sco era dal princip da la precedenza dal dretg surordinà (art. 59 lit. a LGA). Materialmain fan ils recurrents valair che la midada da l’art. 5 da la constituziun dal cumün da A. violeschia surtut l’art. 3 al. 3 CC. Questa norma, entrada en vigur ils 14 da settember 2003, è vegnida integrada en la constituziun en il rom da la revisiun totala da la constituziun chantunala (cf. messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001 – 2002, p. 479 ss.) cun la suandanta formulaziun: «Las vischnancas ed ils circuls determineschan lur linguas uffizialas e lur linguas da scola, e quai en il rom da lur cumpetenza ed en cooperaziun cun il chantun. En quest connex respectan ellas la cumposiziun linguistica usitada e resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas.» Tenor l’opiniun dals recurrents n’haja quai dà nagina tala «cooperaziun» cun il chantun en il cas preschent. Il text da lescha na definescha betg en tge furma che la «cooperaziun» ha da succeder. Il senn da quest term è damai d’eruir cun agid da l’interpretaziun. a) Il punct da partenza da mintga interpretaziun è il text da la norma. Sch’il text n’è betg cler e lubescha pliras interpretaziuns, èsi da tschertgar sia vaira muntada, resguardond tut ils elements d’interpretaziun. Da sa basar èsi en quest connex surtut sin la genesa da la norma e da ses intent sco era sin l’impurtanza che la norma ha en il context cun autras normas. Era sche las materialias da lescha n’èn betg decisivas per se, servan ellas tuttina sco med d’agid per eruir il senn da la norma. Surtut tar texts pli novs giogan las materialias ina rolla particulara, perquai che circumstanzas sa midadas u ina chapientscha dal dretg sa midada na rendan in’autra soluziun betg uschè evidenta (cf. davart l’entira dumonda DTF 131 II 710 consid. 4.1 cun ulteriuras indicaziuns). En il sboz da lescha davart la revisiun totala da la constituziun chantunala n’era anc betg cuntegnida en l’art. 3 al. 3 CC l’agiunta «en cooperaziun cun il chantun». La regenza aveva constatà en il messadi che la delegaziun a las vischnancas per determinar la lingua uffiziala e la lingua da scola saja en Svizra la regla e vegnia en la doctrina giuridica en general considerada sco admissibla malgrà in indebliment pussaivel da l’idea da protecziun. L’idea da protecziun for-
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 28 mulada en la constituziun federala duaja vegnir ademplida en in’autra moda. Las vischnancas na sajan betg cumplettamain libras da tscherner lur linguas uffizialas e linguas da scola. Ellas sajan liadas d’ina vart a l’art. 70 al. 2 CF. Da l’autra vart permettia la formulaziun da l’art. 3 al. 2 CC per exempel al chantun da determinar pretensiuns minimalas per ina midada da las linguas uffizialas e da las linguas da scola tras las vischnancas ed ils circuls (messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001 – 2002, p. 494 s.). En il rom da la discussiun parlamentara davart l’art. 3 al. 3 CC è la norma vegnida cumplettada tranter auter cun la formulaziun «en cooperaziun cun il chantun». Tenor las explicaziuns da la presidenta da la cumissiun, Cahannes-Renggli, saja il sboz dal text da lescha vegnì crititgà en la consultaziun dals represchentants da las organisaziuns linguisticas talianas e surtut da las rumantschas, perquai ch’ellas avessan vulì integrar il chantun a moda decisiva en la dumonda da la determinaziun da las linguas uffizialas e da las linguas da scola en las vischnancas. Represchentants da la Lia Rumantscha hajan pretendì ch’il chantun duaja primarmain determinar en cooperaziun cun las vischnancas la lingua uffiziala e la lingua da scola da quellas. Ord vista da la cumissiun predeliberanta fiss ina tala regulaziun dentant stada in’intervenziun memia ferma en l’autonomia communala. La cumissiun predeliberanta proponia perquai che las vischnancas determineschian da princip sezzas lur linguas uffizialas e linguas da scola, dentant en cooperaziun cun il chantun. Las vischnancas decidian primarmain sezzas, il chantun stoppia dentant vegnir integrà. La concepziun exacta dal proceder saja alura chaussa da la legislaziun. En la cumissiun predeliberanta sajan ins stà d’accord ch’il chantun duaja avair ina funcziun d’intermediatur, dentant mo en ils cas, en ils quals i dettia difficultads. Persunalmain era la presidenta da la cumissiun da l’opiniun ch’il chantun duaja star a disposiziun a las vischnancas per porscher agid, sustegn e cussegliaziun concernent la determinaziun da las linguas uffizialas e da las linguas da scola sco era concernent il mantegniment da lur cumposiziun linguistica tradiziunala. Deputà Giacometti è s’exprimì en il rom da la debatta parlamentara en quel senn ch’il chantun possia giugar ina rolla impurtanta en connex cun la determinaziun da la lingua uffiziala e da la lingua da scola en las vischnancas. Il chantun duaja en cooperaziun cun las vischnancas sustegnair quellas a moda consultativa. Las vischnancas possian dentant, en cunvegnientscha cun la regenza, decider vinavant davart lur lingua uffiziala e lur lingua da scola. Ulteriurs votums en connex cun
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 29 la muntada dal term «cooperaziun» n’èn betg vegnids fatgs (PCG dals 17 da zercladur 2002, p. 237 ss.). b) Da las explicaziuns survart resorta ch’ils represchentants da las organisaziuns linguisticas talianas e rumantschas èn s’engaschads per integrar pli fermamain il chantun en la dumonda da la determinaziun da la linguas uffizialas e da las linguas da scola tras las vischnancas. Quai sa basond sin l’idea ch’il chantun gioghia ina rolla impurtanta en connex cun la promoziun ed il mantegniment da las linguas minoritaras e possia sustegnair las vischnancas. Concernent la furma da la cooperaziun èsi vegnì discurrì d’ina integraziun dal chantun, d’ina funcziun sco intermediatur en cas da difficultads, d’in agid, d’in sustegn en furma consultativa e d’ina cussegliaziun, ed era che las vischnancas hajan da decider en cunvegnientscha cun il chantun (cf. era Christian Rathgeb, en: Bänziger/Mengiardi/Toller und Partner [ed.], commentari davart la Constituziun dal chantun Grischun, 2006, art. 3 n. 31, tenor il qual il chantun resp. ils uffizis chantunals responsabels hajan l’incumbensa da cussegliar las vischnancas e da las sustegnair en dumondas da la concepziun da las disposiziuns executivas). La furma da la cooperaziun cun il chantun en il senn da l’art. 3 al. 3 CC na va tenor las explicaziuns survart – sco gia tenor la formulaziun en il text da lescha – betg uschè lunsch ch’i duvrass in’approvaziun da vart dal chantun per fixar da nov la lingua uffiziala e la lingua da scola. Questa moda da proceder è per exempel vegnida tschernida en connex cun ina midada da la lingua. Uschia dovran conclus davart ina midada da la lingua (qvd. la midada d’ina vischnanca monolingua ad ina vischnanca bilingua e viceversa sco era d’ina vischnanca plurilingua ad ina vischnanca tudestga) l’approvaziun da la regenza, sco quai ch’igl è determinà expressivamain en l’art. 24 al. 3 LLing. L’opiniun da Nay, al qual ils recurrents sa refereschan, na vegn perquai ni sustegnida dal text da lescha ni da las materialias da lescha. Per garantir che las linguas minoritaras vegnian mantegnidas, possian las vischnancas, tenor ses parairi (cf. Giusep Nay, en: ZGRG 04/00, Streiflichter auf den Vernehmlassungsentwurf für eine neue Kantonsverfassung, p. 145 sco er en: ZGRG 03/11, Romanischebatte: die rechtlichen Pflichten und Einschränkungen für die Politik, p. 133), prender lur decisiuns concernent las linguas uffizialas e las linguas da scola la finala mo cun l’approvaziun dal chantun. Il text da lescha da l’art. 3 al. 3 CC determinescha percunter cleramain che las vischnancas èn – entaifer lur champ da cumpetenza – cumpetentas da determinar las linguas uffizialas e las linguas da scola (uschia era Rathgeb,
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 30 en il lieu inditgà, art. 3 n. 29 ss.). Questa autonomia n’è era betg vegnida messa en dumonda en la discussiun parlamentara. Medemamain regla la lescha da linguas chantunala che las vischnancas determineschan tant las linguas uffizialas (art. 16 al. 2 LLing) sco era la lingua da scola per l’instrucziun en la scola populara (art. 18 al. 1 LLing) tenor ils princips da questa lescha. La cumpetenza da decider davart la determinaziun da las linguas uffizialas e las linguas da scola sin plaun communal han senza dubi las vischnancas. D’examinar èsi, schebain la procedura tschernida en il cas preschent concernent il return a l’idiom sco lingua uffiziala e lingua da scola satisfa a las pretensiuns tenor l’art. 3 al. 3 CC. c) Suenter la reussida da l’iniziativa lantschada ils 28 da mars 2011 per midar l’art. 5 da la constituziun dal cumün da A., è la vischnanca sa drizzada al Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun (DECA). En la brev dals 16 da matg 2011 ha la vischnanca infurmà il DECA d’avair retschet l’iniziativa ed ha tschentà diversas dumondas en quest connex. Il schef dal departament, cusseglier guvernativ X., ha respundì a la vischnanca cun la brev dals 8 da zercladur 2011. En sia posiziun ha el renvià a la purschida da perfecziunament en rumantsch grischun a la Scola auta da pedagogia dal Grischun ed als meds d’instrucziun en rumantsch grischun gia existents u en elavuraziun resp. planisaziun. El ha rendì attent a la preschientscha probablamain adina pli gronda dal rumantsch grischun ordaifer la scola (cudeschs da lectura, internet), als studis scientifics actuals da l’Institut da plurilinguitad a l’Universitad da Friburg ed ha prendì posiziun concernent las dumondas avertas en cas d’in eventual return a l’idiom sco lingua da scola, sco era concernent dumondas finanzialas sco consequenza d’in tal pass. Il cumün da A. ha damai integrà il chantun, ha discutà cun quel e sa laschà cussegliar dad el. Quai è succedì avant che l’iniziativa è vegnida suttamessa a la votaziun da la radunanza communala. Il chantun è schizunt s’intermess activamain cun render attent en la medema brev, en il rom da las remartgas finalas, ch’i sajan passads pir quatter onns dapi ch’il cumün da A. haja introducì il rumantsch grischun sco lingua da scola. Quai saja en il sectur da scola ina perioda memia curta per discurrer d’ina fin da la fasa d’introducziun e per far ina bilantscha finala. La regenza respectia dentant natiralmain il dretg democratic da l’iniziativa dal pievel communala e la cumpetenza da las vischnancas concernent la determinaziun da la lingua da scola. Il chantun na prendia perquai ni posiziun per ni cunter il rumantsch grischun sco lingua da scola. Tuttina sa per-
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 31 mettia el da punctuar che la midada da la lingua d’alfabetisaziun en la scola populara saja per tut las persunas participadas in pass fitg spezial e rigurus che stoppia esser bain ponderà. Il chantun vegnia er en futur a purtar e sustegnair il rumantsch grischun, en il rom da las decisiuns prendidas fin ussa, tant sco lingua uffiziala sco era sco lingua applitgada en il sectur da scola. Ina cooperaziun en il senn da l’art. 3 al. 3 CC è perquai succedida. d) In ulteriur punct en il cas preschent è il fatg che la midada da la lingua uffiziala e la lingua da scola è succedida en il rom d’ina revisiun parziala da la constituziun communala. Il relasch e la midada da constituziuns communalas èn tenor l’art. 96 al. 1 LV da suttametter a la regenza per l’approvaziun. En il senn da l’art. 67 al. 2 CC sa restrenscha la surveglianza tras la regenza ad ina controlla giuridica senza giuditgar l’adequatezza d’ina norma (messadi dals 6 da settember 2005, carnet nr. 12/2005 – 2006, p. 1081). Questa obligaziun da surveglianza ha la regenza ademplì tenor ses conclus dals 24 d’avrigl 2012 (protocol nr. 382). Sco gia explitgà ha la vischnanca respectiva l’autonomia da determinar la lingua uffiziala e la lingua da scola sin plaun communal. Sch’ils recurrents fan valair ch’ina renunzia al rumantsch grischun na saja betg legala, na datti per lur argumentaziun nagina basa legala. La lescha da linguas chantunala na cuntegna naginas prescripziuns davart l’applicaziun dal rumantsch grischun sin plaun communal (cf. percunter l’art. 3 al. 5 LLing concernent il champ da cumpetenza chantunal). La decisiun concernent la varianta linguistica rumantscha (rumantsch grischun u idiom) che duai vegnir applitgada en il sectur uffizial ed en il sectur da scola, stat perquai en la cumpetenza da las vischnancas (art. 16 al. 1 ed art. 19 al. 1 LLing; cf. er il messadi dals 16 da matg 2006, carnet nr. 2/2006 – 2007, p. 86 s. e 108). Per la regenza n’hai perquai dà nagin motiv da refusar l’approvaziun da la disposiziun revidida en la constituziun communala. e) Sch’ils recurrents renvieschan a las sentenzias da la dretgira administrativa V 12 1 e V 12 2, na pon els medemamain deducir nagut da quellas. Las sentenzias sa basan sin la contestaziun dal conclus da la regenza dals 5 da december 2011, en il qual quella – cumplettond ses conclus dals 24 d’avrigl 2007 – ha reglà las modalitads per midar la lingua da scola dal rumantsch grischun a l’idiom entaifer l’emprova da scola «rumantsch grischun en scola». Concretamain ha la regenza decidì ch’ina midada stoppia succeder da princip a partir da l’emprima classa primara. La dretgira administrativa è stada da l’avis che la regenza haja, sa ba-
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 32 sond sin l’art. 6 da la lescha da scola, la cumpetenza da decider davart las modalitads da renunzia. Da questa decisiun na pon ins betg deducir che la regenza haja medemamain la cumpetenza da reglar la decisiun sco tala davart ina midada dal rumantsch grischun ad in idiom. La participaziun da las differentas vischnancas a l’emprova da scola «rumantsch grischun en scola» è succedida a basa voluntara. Cun participar a la fasa da piunier n’è il cumün da A. betg s’obligà da betg reponderar questa decisiun e da betg annullar quella. Per ina regulaziun dal chantun che scumandass ina midada a l’idiom, manca la basa legala (cf. era PCG dals 8 da december 2011, p. 682: votum X. davart l’art. 34 al. 3 e l’art. 4 da la lescha da scola). La dretgira administrativa constatescha anzi en sias decisiuns che las vischnancas sajan en sasez cumpetentas e responsablas per introducir ed applitgar la varianta linguistica rumantscha giavischada dad ellas en il sectur uffizial ed il sectur da scola (cf. decisiuns da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun V 12 1 e V 12 2 dals 22 da matg 2012). Sa basond sin questas explicaziuns pon ins constatar ch’il return succedì en il cas preschent a l’idiom vallader na violescha era betg la segirezza giuridica. 4. D’examinar resta, schebain l’art. 5 revedì da la constituziun dal cumün da A. cuntrafa en in’autra moda al dretg surordinà u violescha dretgs constituziunals. Tenor l’art. 70 al. 2 CF determineschan ils chantuns lur linguas uffizialas, respectan la cumposiziun linguistica istorica dals territoris e resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas. L’art. 3 al. 1 CC constatescha ch’il tudestg, il rumantsch ed il talian èn las linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas dal chantun. I na vegn dentant determinà nagliur tge rumantsch (schebain il rumantsch grischun u ils idioms) che vala sco lingua chantunala ed uffiziala. Tenor il messadi na dueva questa formulaziun betg valair sco pregiudizi per u cunter il rumantsch grischun (cf. messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001– 2002, p. 492). Sa basond sin questas normas constituziunalas n’è il cumün da A. sco vischnanca rumantscha monolingua betg obligà da determinar il rumantsch grischun enstagl d’in idiom sco lingua uffiziala. Il chantun na po era betg far ina tala prescripziun ad el. Tenor l’art. 70 al. 5 CF sustegna la Confederaziun tranter auter mesiras dal chantun Grischun per mantegnair e promover la lingua rumantscha. Era qua na vegn betg determinà che questas mesiras duajan ir unicamain a favur da la furma da standard rumantscha, il rumantsch grischun. Tge politica da linguas ch’è da far exactamain per mantegnair e promover a moda durai-
1/1 Freiheits- und Grundrechte PVG 2012 33 vla la lingua rumantscha, n’è betg l’object da questa procedura. Plinavant na pon ins betg partir dal fatg che la libertad da lingua garantida tenor l’art. 18 CF saja vegnida violada, damai ch’ins n’ha cun reveder l’art. 5 da la constituziun communala betg determinà ina midada dal rumantsch ad in’autra lingua, mabain unicamain ina tala entaifer il rumantsch. Ultra da quai ha il cussegl grond decidì ils 8 da december 2011 ch’il chantun Grischun possia edir meds d’instrucziun en rumantsch grischun sco er en ils idioms. Da quest punct da vista pon ins porscher als uffants ed als giuvenils dal cumün da A. er en l’idiom vallader in’instrucziun da scola elementara che correspunda a lur capacitads (art. 89 al. 2 CC). Resumond sa lascha constatar che l’art. 5 da la constituziun dal cumün da A. na cuntrafa ni al dretg surordinà ni violescha dretgs constituziunals. V 12 7 Sentenzia dals 9 d’avust 2012