VERWALTUNGSGERICHT DES KANTONS GRAUBÜNDEN DRETGIRA ADMINISTRATIVA DAL CHANTUN GRISCHUN TRIBUNALE AMMINISTRATIVO DEL CANTONE DEI GRIGIONI A 17 35 4. chombra Derschader singul Racioppi e Parolini sco actuara SENTENZIA dals 17 da november 2017 en la chaussa en lita da dretg administrativ A._____, recurrent cunter Vischnanca da X._____, adversaria da recurs concernent la taxa da colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun
- 2 - 1. Cun il conclus dals 12 d'october 2010 ha l'uffizi da construcziun da la vischnanca da X._____ permess la dumonda da construcziun da A._____ da transfurmar ses mises sin la parcella nr. 2057 en il territori "B._____" ordaifer la zona da construcziun. Ultra da la taxa per la permissiun da construcziun han ins a medem temp imponì ad el, a basa da la stimaziun da l'edifizi provisorica, ina taxa da colliaziun a la serenera, sin fundament da l'art. 29 da la lescha communala davart las contribuziuns d'avertura e las taxas da diever. Ils quints da taxas per la permissiun da construcziun (quint nr. 30'016'727) sco er il quint per la colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun che munta (provisoricamain) a fr. 344.30 (quint nr. 30'016'728) han ins relaschà ils 13 d'october 2010. Ils 13 da favrer 2017 resp. ils 14 da favrer 2017, han ins mess a quint ad A._____ la taxa definitiva per la permissiun da construcziun (quint nr. 30'028'422) e, sa basond sin l'art. 27/28 da la lescha communala davart las contribuziuns d'avertura e las taxas da diever, las taxas definitivas per la colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun che muntan a fr. 3'272.85 (quint nr. 30'028'439). 2. Cun scriver dals 17 da favrer 2017 ha A._____ fatg recurs cunter il quint nr. 30'028'439 (taxas definitivas per la colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun) ed ils 17 da mars 2017 era cunter il quint nr. 30'028'422 (taxa definitiva per la permissiun da construcziun). Quai che concerna las taxas per la colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun è el stà da l'opiniun da betg stuair pajar la taxa, perquai che ses mises na saja betg collià cun la chanalisaziun e la serenera. Plinavant ha el fatg valair che las basas da calculaziun na sajan betg correctas, l'augment da la valur da ses edifizi saja vegnì calculà sbagliadamain. 3. Cun las disposiziuns dals 10 da matg 2017 ha la suprastanza communala da X._____ refusà da princip ils dus recurs, ha però curregì las basas da calculaziun ed agiuntà a la disposiziun mintgamai in nov quint areguard la
- 3 permissiun da construcziun (nov: fr. 129.20 empè da fr. 418.80) ed areguard las taxas per la colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun (nov: fr. 1'634.70). Il medem mument han ins fatg en omaduas disposiziuns dals 10 da matg 2017 in'indicaziun dals meds legals. Quella fa attent ch'ins po far recurs en scrit a la Dretgira administrativa a Cuira cunter la disposiziun respectiva entaifer 30 dis dapi la consegna. 4. Ils 30 da matg 2017 ha A._____ tramess a la suprastanza communala in scriver titulà cun "risposta" concernent la disposiziun ed il nov quint dals 10 da matg 2017 per las taxas da colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun. En quel explitga el ch'il proceder da la vischnanca saja per el nunchapibel, el na saja era betg persvas da l'obligaziun da pajament ch'ins imponia ad el ed el spetgia perquai ch'ins explitgeschia las pretensiuns. Auters possessurs da mises sajan vegnids dispensads da la taxa en questiun, ils exempels ch'el enumereschia mussian ch'ina midada da la lescha saja necessaria urgentamain. Per finir declera el da sa lubir da dumandar, sche la lescha vertenta na cuntradia per part betg a las prescripziuns chantunalas surordinadas. 5. L'uffizi da construcziun ha silsuenter confermà cun scriver dals 21 da zercladur 2017 d'avair retschavì il scriver dals 30 da matg 2017. El ha fatg attent a l'indicaziun dals meds legals en la disposiziun dals 10 da matg 2017 e declerà da betg prender posiziun davart il scriver dals 30 da matg 2017, damai che A._____ avess pudì contestar la disposiziun tar la dretgira. I na vegnia era betg pli manà correspundenza en chaussa, nun che A._____ haja recurrì a la Dretgira administrativa. En quel cas vegnian els envidads da la dretgira ad ina consultaziun. Sche quai na saja betg succedì, hajan las ordinaziuns tenor la disposiziun dals 10 da matg 2017 vigur legala.
- 4 - 6. Ils 3 da fanadur 2017 ha A._____ (suandantamain: recurrent) tramess a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun in scriver cun il titel "damonda per in sclariment" concernent il quint areguard las taxas per la colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun. En quel explitga el ch'el sa dumondia, sche la vischnanca al possia obligar da pajar las taxas da colliaziun tenor la lescha communala. El haja fatg recurs per la segunda giada cunter il quint e la vischnanca n'al haja ni chapì ni sustegnì. 7. Cun scriver dals 11 da fanadur 2017 è sa fatg udir en chaussa l'uffizi da construcziun en num da la vischnanca da X._____ (suandantamain: adversaria da recurs). El argumentescha ch'il recurrent haja retschavì la disposiziun contestada ils 11 da matg 2017, il termin da recurs saja damai scadì ils 11 da zercladur 2017. Cun inoltrar il recurs pir ils 3 da fanadur 2017 haja il recurrent manchentà il termin da recurs e la disposiziun contestada haja vigur legala, uschia che l'uffizi da construcziun/la vischnanca na s'exprimia betg materialmain en chaussa. 8. Cun scriver dals 12 da fanadur 2017 han ins silsuenter fixà in termin cun il recurrent per inoltrar ina replica. Quest termin è scadì senza vegnir duvrà. 9. Sin dumonda da la Dretgira administrativa dals 31 d'avust resp. dals 9 d'october 2017 l'ha l'adversaria da recurs suttamess cun scriver dals 8 da settember resp. dals 30 d'october 2017 l'entira documentaziun da la chaussa en lita incl. scriver dal recurrent dals 30 da matg 2017. En quel connex declera ella ch'il recurrent haja respundì a la vischnanca en quest scriver ("risposta") dals 30 da matg 2017 ch'el spetgia in'explicaziun concernent las pretensiuns da vart da la vischnanca. Dal punct da vista da la vischnanca n'haja ella betg stuì considerar quest scriver sco recurs, perquai na saja ella era betg stada obligada da transmetter quel a la Dretgira administrativa.
- 5 - En ulteriuras argumentaziuns da las partidas vegn entrà, uschenavant ch'ellas èn relevantas per la decisiun, en las suandantas consideraziuns. Il derschader singul tira en consideraziun: 1. a) La Dretgira administrativa giuditgescha recurs cunter decisiuns da vischnancas, uschenavant che quellas decisiuns na pon betg vegnir contestadas tar in'autra instanza u sch'ellas n'èn betg definitivas tenor dretg chantunal u federal (art. 49 al. 1 lit. a da la lescha davart la giurisdicziun administrativa [LGA; DG 370.100]). Cun la disposiziun communala dals 10 da matg 2017 pertutgant las taxas per la colliaziun a la serenera ed a la chanalisaziun è da princip avant maun en quest cas ina decisiun contestabla en il senn da l'art. 49 al. 1 lit. a LGA. b) Tenor l'art. 18 al. 1 da la lescha davart l'organisaziun giudiziala (LOG; DG 173.000) sco era tenor l'art. 43 al. 3 lit. b LGA decida la Dretgira administrativa dal chantun Grischun en cumpetenza da derschader singul, sch'in med legal è evidentamain inadmissibel u evidentamain motivà u nunmotivà. Per pudair vegnir taxà sco evidentamain inadmissibel ston mancar ad in med legal las premissas da dretg da procedura per recurrer, q.v.d. per insumma pudair entrar en il cuntegn d'in recurs ston tut las premissas da dretg da procedura esser ademplidas correctamain. En il cas preschent n'è, sco quai ch'i sto vegnir mussà suandantamain, il recurs dal recurrent inoltrà ils 3 da fanadur 2017 betg vegnì fatg a temp ed è perquai evidentamain inadmissibel. Cunquai ch'i sa tracta d'ina dumonda giuridica (formala) en il senn da l'art. 18 al. 1 LOG e da l'art. 43 al. 3 lit. b LGA citads, da la quala la negaziun ha senz'auter per consequenza ina decisiun da betg entrar en materia da vart da la dretgira, tutga ella tar las cumpetenzas dal derschader singul. En il cas preschent
- 6 n'è damai necessaria ni ina cumposiziun da trais (art. 43 al. 1 LGA; cas ordinari) ni da tschintg derschaders (art. 43 al. 2 LGA). 2. a) Il recurs da dretg administrativ sto vegnir inoltrà tenor l'art. 52 al. 1 LGA a la Dretgira administrativa en scrit entaifer 30 dis dapi la consegna da la decisiun contestada. b) En il cas preschent èsi documentà che la disposiziun contestada da l'adversaria da recurs dals 10 da matg 2017 è vegnida consegnada ils 11 da matg 2017 al recurrent (cump. extract track & trace, agiunta da l'adversaria da recurs 2). Il termin per meds legals da 30 dis ha damai cumenzà a valair a partir dal di suenter, numnadamain ils 12 da matg 2017 (art. 7 al. 1 LGA), l'ultim di dal termin da 30 dis è pia stà ils 10 da zercladur 2017. Cunquai che quest di è stà ina sonda, è il termin scadì tenor l'art. 7 al. 2 LGA il lavurdi suandant, damai glindesdi, ils 12 da zercladur 2017. Quel di avess il recurs stuì vegnir surdà ad in uffizi da posta svizzer (etc.) (art. 8 al. 1 LGA). La data e la suttascripziun sin il recurs na valan betg sco observanza dal termin. Cun surdar a La Posta Svizra ses scriver pir ils 3 da fanadur 2017, sco ch'igl è documentà, n'ha il recurrent betg resguardà il termin da recurs da 30 dis resp. ha il recurrent surpassà il termin da recurs prescrit tenor l'art. 52 al. 1 LGA per plirs dis ed uschia al manchentà cleramain. En il recurs dals 3 da fanadur 2017 na po perquai betg vegnir entrà. 3. a) Ins sto però examinar, sche l'adversaria da recurs avess stuì prender en consegna sco recurs il scriver dal recurrent dals 30 da matg 2017 arrivà tar ella presumtivamain entaifer il termin da recurs da 30 dis, ed al renviar a la Dretgira administrativa. b) L'art. 4 al. 3 LGA determinescha numnadamain ch'ina autoritad che nega sia cumpetenza transmettia la chaussa a l'autoritad ch'ella considerescha
- 7 sco cumpetenta, e quai cun infurmar las partidas, e l'art. 8 al. 2 LGA prescriva ch'in termin valia era sco observà, sch'ina inoltraziun è vegnida fatga a temp tar in'autoritad betg cumpetenta. Tenor l'art. 2 LGA vegnan applitgads quests princips generals da procedura era per la procedura administrativa davant autoritads regiunalas e communalas. En il cas preschent èn els damai er impurtants en connex cun l'agir da l'adversaria da recurs. c) Il senn e l'intent da las disposiziuns citadas (art. 4 al. 3 LGA ed art. 8 al. 2 LGA) è da betg refusar la protecziun giuridica al requirent da dretg che sa drizza senza savair u per sbagl a l'autoritad betg cumpetenta. Correspundentamain na duai betg resultar in dischavantatg per el, sch'ins transmetta ses recurs a la dretga instanza pir suenter ch'il termin da recurs è scadì (sentenzia da la Dretgira administrativa S 08 56 dals 28 d'october 2008 C.2a cun renviament a DTF 118 Ia 241 C.3b e DTF 121 I 93 C.1d). Areguard l'obligaziun da transmissiun d'ina vischnanca resp. areguard l'art. 8 al. 2 da la LGA entrada en vigur il 1. da schaner 2007 che s'orientescha tematicamain al dretg vegl (cump. art. 3 al. 2 resp. art. 12 al. 2 da la lescha abolida dapi il 1. da schaner 2007 davart la giurisdicziun administrativa en il chantun Grischun dals 9 d'avrigl 1967 [LDA]) è s'exprimida la Dretgira administrativa pliras giadas en il passà. Uschia han ins constatà en la sentenzia da la Dretgira administrativa A 04 7 dal 1. d'avrigl 2004 C.1 (concernent perimeter/via da guaud) ch'igl existia in'obligaziun da transmissiun (qua: da la vischnanca a la Dretgira administrativa) sulettamain, sch'i saja constatabla sin fundament da la decleraziun dals recurrents ina voluntad da contestaziun. En la sentenzia R 08 56 dals 28 d'october 2008 C.2b (concernent il restabiliment dal stadi legal/dretg da construcziun) argumentescha la Dretgira administrativa che l'obligaziun da transmissiun saja valaivla mo tranter organs da la
- 8 giurisdicziun administrativa dal medem stgalim, q.v.d che questa obligàziun saja d'impurtanza sulettamain en relaziun orizontala, però betg verticala (sentenzia da la Dretgira administrativa R 08 56 dals 28 d'october 2008 C.2b [nagina obligaziun da transmissiun da la vischnanca a la Dretgira administrativa] cun renviament a la sentenzia da la Dretgira administrativa 697/93 dals 3 da matg 1994 C.3; cump. era PDA 1988 nr. 83 C.3b [nagina obligaziun da transmissiun da la suprastanza communala a la Dretgira administrativa] cun renviament a la sentenzia da la Dretgira administrativa 510A/87 sco era PDA 1987 nr. 2 C.3 [nagina obligaziun da transmissiun da la Dretgira administrativa a la cumissiun da recurs ecclesiastica]). En la sentenzia da la Dretgira administrativa U 16 36 dals 16 d'avust 2016 C.3b (concernent dismessa da rument/aboliziun da lieus da rimnada) han ins affirmà l'obligaziun da transmissiun (da la vischnanca a la Dretgira administrativa), sa basond sin l'art. 4 LGA, però senza argumentar pli exactamain. La dretgira argumentescha en quel connex che l'adversaria da recurs fiss stada obligada tenor l'art. 4 al. 2 e 3 LGA d'examinar uffizialmain sia cumpetenza e – sche quella vegn negada – da transmetter la chaussa cun infurmar las partidas a l'autoritad ch'ella considerescha sco cumpetenta, en lez cas a la Dretgira administrativa. Ella constatescha cun renviament a PDA 09 27 C.3d (concernent la coordinaziun formala e materiala da la vischnanca areguard il dretg da la planisaziun dal territori ed il dretg da l'ambient) che l'adversaria da recurs haja surpassà, cun betg ademplir sia obligaziun da transmissiun, l'udida giuridica en il senn d'ina snegaziun da dretg formala. d) En il cas preschent cuntegna la decisiun contestada da l'adversaria da recurs dals 10 da matg 2017 in'indicaziun dals meds legals clera (schebain che l'adressa n'è betg cumpletta) e correcta, uschia ch'i po vegnir recurrì a la Dretgira administrativa. Tuttina n'ha il recurrent ni numnà ses scriver recurs ni tramess quel a la Dretgira administrativa, mabain al titulà sco "risposta" ed al tramess a l'adversaria da recurs. Dal
- 9 scriver resulta ch'il recurrent è da l'opiniun che la lescha communala vertenta (manegià: lescha davart las taxas da chanalisaziun e taxas per auas persas) dovria urgentamain ina revisiun cun differentas midadas, perquai ch'el sa lubeschia da dumandar, sche la lescha na cuntradia per part betg a las prescripziuns chantunalas surordinadas. Ni dal titel ni da questas explicaziuns n'èsi evident ch'il recurrent avess gì l'intenziun da far recurs e ch'el avess tramess il scriver per sbagl a l'adversaria da recurs. En mintga cas n'ha il recurrent, apparentamain betg nuninfurmà areguard fatgs giuridics (cump. renviament ad opiniuns ed infurmaziuns giuridicas [tuts pareris ed informaziuns giuridicas] p. 2), betg fatg valair che la disposiziun dals 10 da matg 2017 stuess vegnir abolida e curregida. Anzi, el crititgescha las disposiziuns legalas citadas da l'adversaria da recurs e spetga che la vischnanca che dispona – e betg forsa in'instanza da protesta resp. ina dretgira – explitgeschia las pretensiuns (spetgel cheu ina posiziun ed argumentaziun da Vossas pretensiuns). Considerond quest fatg ed era considerond l'indicaziun dals meds legals clera n'ha l'adversaria da recurs en mintga cas betg stuì partir da l'idea ch'il recurrent haja l'intenziun da contestar la disposiziun dals 10 da matg 2017 tar la Dretgira administrativa. A quai na cuntradi gnanc il recurrent en la procedura preschenta, en sia replica na s'exprima el betg areguard ina tala opiniun da l'adversaria da recurs. Sch'i n'è però constatabla nagina voluntad da contestaziun en il scriver dal recurrent, n'ha existì era per la vischnanca nagina obligaziun da transmissiun (cump. sentenzia da la Dretgira administrativa A 04 7 dal 1. d'avrigl 2004 C.1). Betg decisiva n'è en il cas preschent però la giurisdicziun (antiquada) da la Dretgira administrativa preschentada survart (cump. C.3c), tenor la quala i n'existia nagina obligaziun da transmissiun verticala, sulettamain in'orizontala (cump. sentenzias da la Dretgira administrativa R 08 56 dals 28 d'october 2008 C.2b e 697/93 dals 3 da matg 1994 C.3, PDA 1988 nr. 83 C.3b, PDA 1987 nr. 2 C.3). Cun modifitgar questa giurisdicziun constatescha la Dretgira administrativa en il cas preschent ch'ina autoritad - qua la
- 10 vischnanca - che retschaiva in recurs adressà per sbagl ad ella sto, sa basond sin la formulaziun clera da l'art. 4 al. 3 LGA en connex cun l'art. 2 LGA, transmetter quel da princip – uschenavant ch'è constatabla ina voluntad da contestaziun – a l'autoritad ch'ella considerescha sco cumpetenta (qua la Dretgira administrativa). Questas explicaziuns han en il cas preschent per consequenza ch'il scriver dals 30 da matg 2017 n'ha betg stuì vegnir transmess sco recurs e che la disposiziun contestabla dals 10 da matg 2017 ha survegnì vigur legala, suenter ch'il termin per meds legals è scadì ils 12 da zercladur 2017 senza vegnir duvrà. e) Restabilir il termin sin fundament d'in impediment, dal qual il recurrent n'è betg la culpa (art. 10 al. 1 LGA), na vegn en quel cas betg en dumonda, perquai che tals motivs n'èn ni vegnids exprimids ni visibels en x ina furma. 4. Cun quest resultat da la procedura èn ils custs da dretgira sa basond sin l'art. 73 al. 1 LGA d'adossar al recurrent. En quel cas èsi giustifitgà da fixar la taxa dal stadi mo sin fr. 200.--. Il derschader singul decida damai: 1. En il recurs na vegn betg entrà. 2. Ils custs da dretgira, consistents - d'ina taxa dal stadi da fr. 200.-- - e da las expensas da la chanzlia da fr. 230.-total fr. 430.--
- 11 van a quint da A._____ ed èn da pajar entaifer 30 dis dapi la consegna da questa sentenzia a l'administraziun da finanzas dal chantun Grischun, Cuira. 3. [meds legals] 4. [consegna]