9/25 Verfahren PVG 2019 200 Lingua da las scrittiras giuridicas e inoltraziuns davant la Dretgira administrativa. Libra schelta d’ina da las trais linguas uffizialas chantunalas vala er per las vischnancas monolinguas. – Il text da l’art. 8 al. 1 LLing è cler e nu necessitescha interpretaziun; er las vischnancas sun partidas en il senn da quella disposiziun; ina limitaziun dal dretg da schelta per las vischnancas n’è betg evidenta (consid. 1.6.1). – L’obligaziun per vischnancas monolinguas da far diever da lur lingua uffiziala tenor l’art. 17 al. 1 LLing vala pervia da la sistematica exclusivamain sin il stgalim communal, betg percunter sin il champ chantunal e uschia er betg in proceduras davant la Dretgira administrativa; qua na sa chatta la vischanca betg en il contact uffizial cun la populaziun en il senn da l’art. 17 al. 1 LLing; en sia champ d’applicaziun specific ha l’art. 8 al. 1 LLing la precedenza davantvi l’art. 17 al. 1 LLing (consid. 1.6.2). – Laschà avert sche la LLing permetta a ina partida – ul- tra dal text da l’art. 7 al. 4 LLing – er da pretender da la dretgira ina translaziun gratuita d’ina scrittira giuridica ch’ella n’enclegia betg pervia da la lingua (consid. 1.6.3). – Dissenting opinion (opiniun divergenta d’ina minoritad da la chombra e da l’actuar). Sprache der Rechtsschriften und Eingaben vor Verwaltungsgericht. Freie Wahl einer der drei kantonalen Amtssprachen gilt auch für einsprachige Gemeinden. – Der Wortlaut von Art. 8 Abs. 1 SpG ist klar und nicht auslegungsbedürftig; auch Gemeinden sind als Parteien im Sinne dieser Bestimmung zu verstehen; eine Einschränkung des Wahlrechts für Gemeinden ist nicht ersichtlich (E.1.6.1). – Die Verpflichtung einsprachiger Gemeinden zum Gebrauch der eigenen Amtssprache gemäss Art. 17 Abs. 1 SpG gilt aufgrund der Systematik ausschliesslich auf Gemeindeebene, nicht aber auf Stufe Kanton und somit auch nicht in Verfahren vor Verwaltungsgericht; hier befindet sich eine Gemeinde nicht mehr in dem von Art. 17 Abs. 1 SpG umrissenen amtlichen Verkehr mit ihrer Bevölkerung; Art. 8 Abs. 1 SpG geht in seinem spezifischen Anwendungsbereich Art. 17 Abs. 1 SpG vor (E.1.6.2). 25
9/25 Verfahren PVG 2019 201 – Offengelassen, ob das SpG einer Partei – über den Wortlaut von Art. 7 Abs. 4 SpG hinaus – auch erlaubt, das Gericht um eine unentgeltliche Übersetzung einer Rechtsschrift zu ersuchen, welche die ersuchende Partei aufgrund der Sprache nicht versteht (E.1.6.3). – Dissenting opinion (Abweichende Meinung einer Minderheit der Kammer und des Aktuars). Lingua delle memorie e istanze al Tribunale amministrati- vo. La libera scelta di una delle tre lingue ufficiali cantonali vale anche per i comuni monolingui. – La formulazione dell’art. 8 cpv. 1 LCLing è chiara e non è suscettibile di interpretazione; anche i comuni sono da intendersi come parti ai sensi di questa disposizione; una restrizione del diritto di scelta per i comuni non è evidente (consid. 1.6.1). – Secondo la sistematica, l’obbligo dei comuni monolingui di utilizzare la propria lingua ufficiale ai sensi dell’art. 17 cpv. 1 LCLing si applica esclusivamente a livello comu- nale, ma non a livello cantonale e quindi neanche nelle procedure dinanzi al Tribunale amministrativo; qui il co- mune non si trova più in contatto ufficiale con la sua po- polazione così come descritto dall’art. 17 cpv. 1 LCLing; nel suo campo d’applicazione specifico l’art. 8 cpv. 1 LCLing prevale sull’art. 17 cpv. 1 LCLing (consid. 1.6.2). – Lasciata aperta la domanda a sapere se la LCLing consenta a una parte – oltre a quanto previsto dall’art. 7 cpv. 4 LCLing – anche di pretendere dal tribunale di tradurre gratuitamente una memoria che non comprende perché redatta in una lingua a lei sconosciuta (consid. 1.6.3). – Dissenting opinion (opinione divergente di una minoran- za della Camera e dell’attuario). Consideraziuns: 1. Sco emprim èsi da sclerir en tge lingua che la procedura è da manar ed en tge lingua che la sentenzia preschenta è da redi- ger, ed era, schebain las scrittiras giuridicas èn vegnidas inoltradas formalmain a moda adequata areguard la lingua, quai ch’è dispitai- vel en il cas preschent. 1.1. Il recurrent pretenda explicitamain e formalmain che la procedura vegnia manada en rumantsch tenor l’art. 3 da la Consti-
9/25 Verfahren PVG 2019 202 tuziun dal chantun Grischun dals 18 da matg/14 da settember 2003 (abreviaziun inuffiziala CC/GR; DG 110.100) e l’art. 17 da la Lescha da linguas dal chantun Grischun dals 19 d’october 2006 (LLing; DG 492.100). Sias scrittiras giuridicas ha el lura er inoltrà cumplainamain en puter. Quellas da la vischnanca da X. percunter èn ve- gnidas inoltradas exclusivamain en tudestg. Il recurrent crititgescha perquai en sia replica che la vischnanca n’avess tenor l’art. 17 al. 1 LLing betg pudì rediger sia posiziun en tudestg, damai ch’il rumant- sch saja tenor l’art. 6 da la constituziun communala dal 1. da fanadur 2015 l’unica lingua uffiziala da la vischnanca e la procedura saja da manar sin fundament da sia proposta per rumantsch, quai che na possia betg pli vegnir midà. Questa critica sto consequentamain va- lair era per la duplica, era sch’il recurrent n’è betg pli s’exprimì expli- citamain en chaussa. Il recurrent n’ha en nagin mument fatg valair ch’el na chapeschia betg las scrittiras giuridicas da la vischnanca. El n’ha era betg proponì da translatar las duas scrittiras giuridicas da la vischnanca. 1.2. La vischnanca ha fatg valair preliminarmain en sia posiziun ch’il tudestg, il rumantsch ed il talian sajan tenor l’art. 3 al. 1 CC/GR las linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas dal chantun Grischun. Ultra da quai lubeschia l’art. 8 al. 1 LLing a las partidas da duvrar davant la Dretgira administrativa per lur scritti- ras giuridicas ed inoltraziuns ina lingua uffiziala chantunala da lur tscherna. Perquai sa servia la vischnanca da la lingua tudestga. En sia duplica ha la vischnanca ultra da quai menziunà che l’art. 17 LLing na valia tenor il text gnanc per proceduras giudizialas. La Dretgira administrativa n’haja ultra da quai betg prescrit cun la di- sposiziun processualdirectiva dals 2 da matg 2019 che la duplica saja d’inoltrar en rumantsch. Perquai dovria la vischnanca vinavant il tudestg sco lingua da sias inoltraziuns. 1.3. Tenor l’art. 12 da la Lescha davart l’organisaziun giudiziala dals 16 da zercladur 2010 (LOG; DG 173.000) sa drizza la determinaziun da las linguas uffizialas en il chantun Grischun tenor la LLing. Tenor l’art. 7 al. 1 LLing fixescha la parsura da la dretgira a norma da questa lescha en tge lingua uffiziala che la procedura vegn manada. La lingua da procedura sa drizza per regla tenor la lingua uffiziala che vegn duvrada en la decisiun contestada (art. 8 al. 2 LLing). Cuntrari a las explicaziuns dal recurrent n’è la lingua da procedura betg (resp. betg mo) vegnida determinada tenor sia proposta, mabain tenor la lescha e tenor il cas normal (vesair en il sequent consid. 1.4). La lescha prevesa plinavant en l’art. 7 al. 3 LLing che sentenzias, conclus e disposiziuns vegnian medemamain
9/25 Verfahren PVG 2019 203 redigids en la lingua uffiziala, en la quala la procedura è vegnida fatga. 1.4. Cunquai che l’elecziun dals commembers da la cumis- siun OE a chaschun da la radunanza communala dals 20 da favrer 2019 è vegnida fatga e protocollada per rumantsch (cump. actas dals adversaris dal recurs [adv. da recurs, act. 4, p. 2]), il recurrent ha redigì ses recurs en rumantsch e la vischnanca da X. ha determinà en sia constituziun communala il puter sco sia suletta lingua uffiziala (art. 6 da la constituziun communala), ha la derscha- dra d’instrucziun, sa basond sin l’art. 9 al. 1 LOG, determinà cun la disposiziun processualdirectiva dals 2 da matg 2019 il rumantsch sco lingua da procedura davant la Dretgira administrativa. La Dret- gira administrativa ha fatg tut la correspundenza per rumantsch e medemamain redigì la sentenzia preschenta en questa lingua. Quai è cun raschun restà incontestà tranter las partidas. 1.5. La furma da standard rumantscha da la Dretgira administrativa è il rumantsch grischun (art. 3 al. 5 LLing; cump. era l’art. 7 al. 2 da l’Ordinaziun da linguas dal chantun Grischun dals 11 da december 2007 [OLing; DG 492.110]). La sentenzia preschenta è per- quai redigida en rumantsch grischun. Persunas privatas da lingua rumantscha percunter pon sa drizzar en ils idioms u en rumantsch grischun al Chantun ed uschia er a la Dretgira administrativa (art. 3 al. 5 LLing). En quel reguard resguardan il recurs formulà en puter e la replica dal recurrent senz’auter questa prescripziun formala. 1.6. Contestada è percunter la dumonda, schebain las duas inoltraziuns da la vischnanca fatgas en lingua tudestga èn formal- main correctas. D’examinar pli detagliadamain è en quest cas il champ da tensiun tranter l’art. 8 al. 1 LLing e l’art. 17 al. 1 LLing, al qual renda attent il recurrent. Igl è da sa dumandar en tge rela- ziun vicendaivla che stattan las determinaziuns resp. tge che vala, sch’ina vischnanca monolingua fa inoltraziuns ad ina dretgira en il senn da l’art. 8 al. 1 LLing sco a la Dretgira administrativa. Questa dumonda è d’impurtanza fundamentala, uschia che la sentenzia preschenta vegn tratga en ina cumposiziun da tschintg (art. 43 al. 2 lit. c da la Lescha davart la giurisdicziun administrativa dals 31 d’a- vust 2006 [LGA; DG 370.100]), consultond il derschader chantunal Pritzi per il derschader administrativ demissiunà Stecher (art. 19 al. 2 LOG). 1.6.1. Tenor l’opiniun da la Dretgira administrativa che giuditgescha en chaussa è il text da l’art. 8 al. 1 LLing cler. El di che las partidas pon decider sezzas tgenina da las trais linguas chantuna- las uffizialas ch’ellas vulan tscherner per lur scrittiras giuridicas ed
9/25 Verfahren PVG 2019 204 inoltraziuns en proceduras davant la Dretgira administrativa. Ultra da las persunas privatas che tschertgan il dretg èn er ils organs e las instituziuns statalas – ed uschia surtut era las corporaziuns territorialas da dretg public cun atgna persunalitad giuridica, sco las vischnancas (cump. art. 2 da la Lescha da vischnancas dal chantun Grischun dals 17 d’october 2017 [LV; DG 175.050]) – da considerar sco partidas en il senn da questa disposiziun. En ina procedura da- vant la Dretgira administrativa na sa chatta ina vischnanca betg pli en il contact uffizial cun sia populaziun, sco circumscrit en l’art. 17 al. 1 LLing. Perquai sto er ella sco partida pudair far diever da quest dretg d’eleger en ina procedura da dretg administrativ. Ina restric- ziun da quest dretg d’eleger per il maun public en general u speci- ficamain per vischnancas n’è betg eruibla; ni en l’artitgel numnà da la LLing ni sin fundament d’autras prescripziuns legalas. 1.6.2. Vi da questa situaziun da partenza clera na mida era nagut l’art. 17 al. 1 LLing che oblighescha las vischnancas monolin- guas da far diever da lur lingua uffiziala. La regulaziun en l’art. 17 al. 1 LLing è cuntegnida en la part davart las linguas uffizialas e las lin- guas da scola da las vischnancas e regiuns. L’art. 8 LLing percunter sa chatta en la part davart las linguas uffizialas chantunalas en con- nex cun las autoritads chantunalas (Cussegl grond, Regenza, admi- nistraziun chantunala, Dretgira chantunala, Dretgira administrativa e Dretgira da mesiras repressivas, dretgiras regiunalas, autoritads da mediaziun). Questa differenziaziun inditgescha ch’il legislatur ha vulì reglar quests dus stgalims (vischnanca vs. chantun) explicita- main a moda differenta. L’obligaziun cuntegnida en l’art. 17 al. 1 LLing da duvrar l’atgna lingua uffiziala sa limitescha sin il contact uffizial da la vischnanca resp. da sias autoritads cun la populaziun sin il stgalim communal. Il dretg da las partidas, statuì en l’art. 8 al. 1 LLing, d’eleger per lur scrittiras giuridicas ed inoltraziuns ina da las trais linguas uffizialas chantunalas, è percunter ina regulaziun specifica per proceduras davant las duas dretgiras chantunalas su- periuras e la Dretgira chantunala da mesiras repressivas – damai sin plaun chantunal. Era sa basond sin la sistematica da leschas vala damai l’obligaziun numnada da duvrar l’atgna lingua uffiziala tenor l’art. 17 al. 1 LLing exclusivamain sin il stgalim communal. Cun auters pleds: l’art. 8 al. 1 LLing en ses champ d’applicaziun specific ha la precedenza a l’art. 17 al. 1 LLing. L’art. 8 al. 1 LLing na dovra en quest senn era betg in’interpretaziun, pertge ch’il text e la sistematica da leschas mussan cler e net che quest conflict preschentà dal recurrent n’exista betg. Motivs stringents da supponer
9/25 Verfahren PVG 2019 205 ch’il text na correspundia betg al vair senn da la disposiziun, n’èn betg eruibels (cump. Ulrich häfelin/GeorG Müller/felix UhlMann, Allgemeines Verwaltungsrecht, 7. ed., Turitg/Son Gagl 2016, nr. 179 renviond a la DTF 140 II 129, p. 131 ss. ed a la DTF 140 II 80, p. 87). Il vair senn dal text cler e net da l’art. 8 al. 1 LLing consista en il fatg ch’il legislatur vuleva conceder sin stgalim d’ina procedura chantu- nala a tut las parts dal process – damai er a las vischnancas – ina regulaziun pli liberala che sin stgalim communal. Perquai n’èsi betg pussaivel da deviar dal text cler e net da l’art. 8 al. 1 LLing sin via da l’interpretaziun. Sch’il legislatur avess vulì ina regulaziun strin- genta u parzialmain stringenta, tenor la quala ina vischnanca sto duvrar sia lingua uffiziala er en ina procedura giudiziala sin plaun chantunal, fiss quai (stà) da determinar en l’art. 8 LLing. Che la re- gulaziun dal diever da las linguas uffizialas po sa midar en ina pro- cedura da meds legals, mussan en dumondas da dretg civil gist era las disposiziuns pli severas davart il diever da las linguas uffizialas per las dretgiras regiunalas da regiuns monolinguas (art. 9 LLing) e la regulaziun pli liberala per la procedura da meds legals davant la Dretgira chantunala (art. 8 LLing). La finala èsi impurtant da regur- dar che er ina vischnanca po tuttavia esser partida en ina dispita da dretg civil, per exempel en dumondas dal dretg da locaziun u dal dretg real. I na sa lascha betg giustifitgar, pertge ch’ina vischnan- ca duess avair ina mendra posiziun en talas proceduras davant la Dretgira chantunala u administrativa ch’ina partida privata che po tscherner per sias scrittiras giuridicas ed inoltraziuns, sa basond sin l’art. 8 al. 1 LLing, ina da las trais linguas uffizialas chantunalas. 1.6.3. Vi da quest resultat na sa mida en il cas preschent tant enavant nagut, cunquai ch’il recurrent n’ha fatg valair da nagin temp ch’el na chapeschia betg las scrittiras giuridicas da la visch- nanca. La dumonda, schebain la LLing lubescha ad ina partida che sa mo in’autra lingua uffiziala (na chapescha damai betg la lingua da l’inoltraziun da la cuntrapart) sur il text da l’art. 7 al. 4 LLing ora da supplitgar la dretgira da translatar gratuitamain las scritti- ras giuridicas betg chapiblas sin fundament da la lingua, po restar averta in casu. Er en la determinaziun ed en l’applicaziun da la lin- gua da procedura en il senn da l’art. 7 al. 1 LLing e da l’art. 8 al. 2 LLing n’è en mintga cas eruibla nagina restricziun dal dretg da las partidas da duvrar ina lingua uffiziala chantunala da lur tscherna per las scrittiras giuridicas ed inoltraziuns a la Dretgira chantunala, a la Dretgira administrativa ed a la Dretgira da mesiras repressivas. En connex cun las scrittiras giuridicas ed inoltraziuns en procedu-
9/25 Verfahren PVG 2019 206 ras davant las instanzas giudizialas surmenziunadas ha il legislatur vulì pussibilitar explicitamain da tscherner la lingua da procedura ed ha relaschà per quest intent l’art. 8 al. 1 LLing. 1.7. Cunquai che las trais linguas uffizialas èn equivalen- tas (art. 3 CC/GR), sto la vischnanca rumantscha monolingua sco adversaria da recurs – tenor quai ch’è vegnì ditg fin ussa – pudair inoltrar a la Dretgira administrativa posiziuns en lingua tudestga. Las duas scrittiras giuridicas redigidas en tudestg da la vischnanca da X. dals 22 da mars 2019 e dals 13 da matg 2019 èn conse- quentamain confurmas al dretg. V 19 1 sentenzia dals 22 d’october 2019 (La versiun publitgada en la collecziun da decisiuns cuntegn er la dissenting opinion. In der Entscheidsammlung ist eine deutsche Übersetzung dieser Entscheidung verfügbar, welche auch die Dissenting opinion ent- hält. Nella raccolta delle decisioni è disponibile anche una traduzione di questa sentenza in tedesco che contiene anche la dissenting opi- nion.)