Alui VERWALTUNGSGERICHT DES KANTONS GRAUBÜNDEN DRETGIRA ADMINISTRATIVA DAL CHANTUN GRISCHUN TRIBUNALE AMMINISTRATIVO DEL CANTONE DEI GRIGIONI R 19 38 5avla chombra parsura von Salis derschaders Meisser, Audétat actuara ad hoc Bundi CONCLUS dals 3 da settember 2019 en la chaussa en lita da dretg administrativ A.____ e B.____, recurrents cunter Vischnanca da X.______, adversaria da recurs concernent dumonda da construcziun
- 2 - 1. A._____ e B._____ èn ils proprietaris dal bain immobigliar nr. 508, numers da l'assicuranza d'edifizis 2-51 e 2-51-A, C._____, fracziun D._____, vischnanca da X._____. Lur architect E._____ ha inoltrà il mars 2018 a la tgira da monuments dal Grischun (en il sequent: tgira da monuments) plans per modificaziuns da construcziun vi da la chasa d'abitar per survegnir in giudicat provisoric. La tgira da monuments ha sin quai proponì da far in inscunter cuminaivel. Quel ha gì lieu ils 21 da mars 2018 ensemen cun in represchentant communal da X._____ e l'architect E._____. 2. Ils 3 d'avrigl 2018 ha la tgira da monuments registrà la chasa d'abitar cun stalla e clavà en l'inventari d'edifizis, cunquai ch'i sa tracta d'ina chasa d'abitar dubla imposanta dal temp baroc ch'è da mantegnair exteriuramain en ses stadi per gronda part originar. L'inventarisaziun è vegnida communitgada cun la brev dals 12 d'avrigl 2018 a la vischnanca da X._____, cun copia per ils patruns da construcziun e lur architect, ed è restada incontestada. 3. Medemamain ils 12 d'avrigl 2018 ha l'architect tramess a la tgira da monuments documents per e-mail e communitgà ad ella ch'il project saja vegnì surlavurà sin fundament da la discussiun dals 21 da mars 2018. La lucarna en discussiun en la chaussa en lita preschenta era gia da quel temp ina part integrala dal project. La persuna responsabla da la tgira da monuments è s'exprimida en quel senn ch'ins n'haja naginas objecziuns cun excepziun da la lucarna. Dal punct da vista da la tgira da monuments na possia ina tala betg vegnir lubida. La tgira da monuments ha renvià a l'inventari d'edifizis cun la finamira da protecziun formulada en quel. 4. Ils 4 da matg 2018 han A._____ e B._____ inoltrà a la vischnanca da X._____ la dumonda da construcziun en la procedura ordinaria per la permissiun da construcziun. Ella cuntegneva anc adina la lucarna. La dumonda da construcziun è vegnida publitgada ils 11 da matg 2018.
- 3 - 5. Cun la decisiun dals 24 d'avrigl 2019 ha la suprastanza communala da X._____ concludì d'approvar la dumonda da construcziun per modificaziuns vi da l'edifizi cun ils numers d'assicuranza 2-51 e 2-51-A sin il bain immobigliar nr. 508, C._____, fracziun D._____, vischnanca da X._____. Ella ha dentant – renviond a l'inventari d'edifizis da la tgira da monuments che aveva mess sut protecziun l'object da construcziun – refusà en cifra 4 la lubientscha da construir ina lucarna. L'indicaziun dals meds legals en cifra 33 cuntegneva l'infurmaziun ch'ins possia recurrer entaifer 30 dis dapi la communicaziun cunter la disposiziun preschenta da la suprastanza communala a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun. 6. Cunter questa decisiun dals 24 d'avrigl 2019 da la suprastanza communala da X._____ han A.____ e B._____ (en il sequent: recurrents) recurrì ils 20 da matg 2019 a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun ed han proponì da lubir la construcziun da la lucarna tenor la dumonda da construcziun dals 4 da matg 2018. 7. Ils 17 da zercladur 2019 ha la vischnanca da X._____ (en il sequent: adversaria da recurs) inoltrà sia resposta al recurs, en la quala ella ha pretendì da refusar il recurs e d'adossar ils custs e l'indemnisaziun als recurrents. 8. En la replica e la duplica èn principalmain vegnidas approfundadas las explicaziuns da fin ussa. En las ulteriuras explicaziuns da las partidas en las scrittiras processualas sco er en la decisiun contestada entra la Dretgira administrativa, sche necessari, cun las suandantas consideraziuns. La dretgira tira en consideraziun:
- 4 - 1. L'object da contestaziun è en il cas preschent la decisiun da la vischnanca da X.____ dals 24 d'avrigl 2019, redigida en lingua rumantscha. Tenor l'art. 3 al. 3 da la lescha da linguas (LLing; DG 492.100) sa drizza la lingua da la procedura da recurs tenor la lingua uffiziala utilisada en la decisiun contestada. Perquai vegn il conclus preschent publitgà en rumantsch. L'art. 49 al. 1 lit. a da la lescha davart la giurisdicziun administrativa (LGA; DG 370.100) prevesa che la Dretgira administrativa giuditgescha recurs cunter decisiuns da vischnancas, d'autras corporaziuns e d'instituziuns independentas dal dretg chantunal, uschenavant che quels na pon betg vegnir contestads tar in'autra instanza u èn definitivs tenor il dretg chantunal u federal. Tenor l'art. 4 al. 2 LGA examineschan las autoritads lur cumpetenza ex ufficio. L'art. 4 al. 3 LGA prevesa ch'ina autoritad che neghescha sia cumpetenza tramettia la chaussa en lita a l'autoritad ch'ella considerescha sco cumpetenta, e quai cun infurmar las partidas. 2.1. Sco emprim èsi da sclerir la dumonda d'entrada. En il cas preschent vegn anc adina applitgada la lescha da construcziun da la vischnanca da Y._____ (en il sequent: LC), malgrà la fusiun a la vischnanca da X._____. Quella prevesa en l'art. 78 al. 1 LC che disposiziuns ed ordinaziuns da l'autoritad da construcziun, da la cumissiun da construcziun, da singuls funcziunaris communals u dals experts externs cumpetents pon, applitgond la lescha preschenta u ils decrets basads sin quella, vegnir contestadas entaifer 20 dis dapi la communicaziun cun inoltrar ina protesta a l'autoritad da construcziun. In casu ha la suprastanza communala da X._____ sco autoritad da construcziun cumpetenta (art. 6 LC) relaschà la decisiun dals 24 d'avrigl 2019; i sa tracta d'ina decisiun d'emprima instanza. Per resguardar correctamain la via dals meds legals previsa en l'art. 78 LC, avess la decisiun dals 24 d'avrigl 2019 stuì vegnir contestada l'emprim cun inoltrar ina protesta a l'autoritad da construcziun entaifer 20 dis. Ils recurrents percunter han suandà l'indicaziun dals meds legals incorrecta en la decisiun numnada. Quella aveva infurmà ils recurrents ch'els possian recurrer cunter la decisiun entaifer 30 dis dapi la communicaziun a la
- 5 - Dretgira administrativa dal chantun Grischun. Els han damai inoltrà – entaifer il termin inditgà ad els – ils 20 da matg 2019 in recurs a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun. 2.2. Sa basond sin la giurisdicziun dal Tribunal federal e sin il princip da buna fai francà en l'art. 9 da la Constituziun federala da la Confederaziun svizra (Cst; CS 101), na pon resultar a las partidas nagins dischavantatgs per motivs d'avertura manglusa, surtut pervi d'empermischuns, infurmaziuns, communicaziuns u recumandaziuns incorrectas d'ina autoritad. En cas d'ina indicaziun dals meds legals incorrecta po giudair la protecziun da la confidenza mo tgi che n'è betg pertschart da l'indicaziun dals meds legals incorrecta e na l'avess era betg pudì eruir cun l'attenziun duida (DTF 135 III 374 E.1.2.2.1, cun indicaziuns; DTF 134 I 199 E.1.3.1; sentenzia dal Tribunal federal 2C_988/2012 dals 19 da favrer 2013 E.3.2; sentenzia dal Tribunal federal 1B_25/2008 dals 2 da fanadur 2008 E.1.2.4; sentenzia dal Tribunal federal 1C_451/2007 dals 17 da mars 2008 E.1.3.1). En il medem senn s'exprima era la doctrina (KIESER, commentari ATSG, 3. ed., Turitg/Basilea/Genevra 2015, art. 49 n. 59 ss.). In'infurmaziun incorrecta po – sa basond sin il princip da buna fai – avair in effect giuridic, 1. sche l'autoritad ha agì en ina situaziun concreta en relaziun cun persunas determinadas; 2. sche l'autoritad è stada cumpetenta da dar l'infurmaziun respectiva u sch'il burgais ha per motivs suffizients pudì considerar l'autoritad sco cumpetenta; 3. sch'il burgais n'ha betg pudì eruir senz'auter l'incorrectadad da l'infurmaziun; 4. sch'il burgais ha, sa fidond da la correctadad da l'infurmaziun, prendì disposiziuns che na pon betg vegnir revocadas senza dischavantatg; 5. sche l'urden legal n'è betg sa midà dapi l'infurmaziun (DTF 131 II 627 E.6.1; DTF 121 II 473 E.2c; DTF 115 Ia 12 E.4a, cun indicaziuns; sentenzia dal Tribunal federal 2C_988/2012 dals 19 da favrer 2013 E.3.2; HÄFELIN/MÜLLER/UHLMANN, Allgemeines Verwaltungsrecht, 7. ed., 2016, cf. marg. 1080).
- 6 - 2.3. Sco gia explitgà cuntegneva la decisiun contestada dals 24 d'avrigl 2019 in'indicaziun dals meds legals incorrecta, perquai ch'ella n'ha betg inditgà als recurrents la protesta tenor l'art. 78 LC a l'autoritad da construcziun per examinar sia decisiun, mabain il recurs a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun (cifra 33 da la decisiun contestada dals 24 d'avrigl 2019 da la vischnanca da X._____). La permissiun da construcziun era drizzada als recurrents sco proprietaris da l'object da construcziun ed è vegnida relaschada da l'autoritad da construcziun cumpetenta. Ils recurrents èn laics giuridics e na vegnan betg represchentads d'in advocat, uschia ch'igl è da partir dal fatg ch'els n'han betg pudì eruir senz'auter che l'indicaziun dals meds legals era incorrecta. Sa fidond da la correctadad da l'indicaziun dals meds legals han els perquai recurrì a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun. La situaziun giuridica n'è betg sa midada en il temp, en il qual la decisiun contestada è vegnida decretada ils 24 d'avrigl 2019 ed il recurs è vegnì inoltrà a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun ils 20 da matg 2019. Da questa situaziun sa resulta ch'ils recurrents giaudan protecziun da la confidenza. Uschia vala il termin da protesta cun l'inoltraziun dals 20 da matg 2019 a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun sco resguardà. 3. En il cas preschent è damai l'autoritad da construcziun da la vischnanca da X._____ l'autoritad cumpetenta per il med legal e betg la Dretgira administrativa dal chantun Grischun. Perquai n'ha la Dretgira administrativa dal chantun Grischun betg d'entrar en il recurs inoltrà ils 20 da matg 2019 cunter la decisiun da l'autoritad da construcziun da X._____ dals 24 d'avrigl 2019, mabain da trametter quel a l'autoritad da construcziun cumpetenta da la vischnanca da X._____ sco protesta inoltrada a termin (art. 4 al. 3 LGA). 4. I vegn renunzià ad in'imposiziun dals custs (art. 72 LGA) ed i n'exista nagin dretg ad in'indemnisaziun extragiudiziala (art. 78 LGA).
- 7 - La dretgira decida damai: 1. I na vegn betg entrà en il recurs en la procedura R 19 38. La chaussa vegn assegnada a la suprastanza communala da X._____ ed è da tractar sco protesta. 2. I na vegnan adossads nagins custs. 3. [Indicaziun dals meds legals] 4. [Communicaziuns]