V 12 7 1. chombra sco dretgira constituziunala SENTENZIA dals 9 d’avust 2012 en la chaussa en lita da dretg administrativ concernent la revisiun parziala da la constituziun communala 1. Ils 25 d’avust 2003 ha il Cussegl grond dal chantun Grischun concludì dad edir meds d’instrucziun rumantschs davent da l’onn 2005 sulettamain en rumantsch grischun e betg pli en ils tschintg idioms. Cun il conclus dals 21 da december 2004 (protocol nr. 1843) ha la Regenza dal chantun Grischun deliberà in concept da basa concernent il rumantsch grischun en scola. En la votaziun dals 8 da zercladur 2005 han ils votants e las votantas dal cumün da ... acceptà cun 238 cunter 131 vuschs l’introducziun dal rumantsch grischun en scola. Cun la decisiun dals 24 d’avrigl 2007 (protocol nr. 497) ha la regenza – sa basond sin l’art. 6 da la Lescha davart las scolas popularas dal chantun Grischun (lescha da scola) – approvà la fasa da realisaziun “piunier” 2007 fin 2011 dal project “rumantsch grischun en scola” sco emprova da scola. Il cumün da ... ha decidì da sa participar a la fasa “piunier”. Sin l’onn da scola 2007/2008 è il rumantsch grischun daventà lingua d’alfabetisaziun dals uffants che han cumenzà l’emprima classa da la scola populara. 2. Ils 28 da mars 2011 han ils votants e las votantas dal cumün da ... lantschà in’iniziativa communala per abolir il rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun en scola e per reintroducir l’idiom vallader – ed uschia per midar l’art. 5 da la constituziun communala. Questa iniziativa è reussida cun 439 suttascripziuns valaivlas. Cun la brev dals 16 da matg 2011 ha il cumün infurmà il Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun (DECA) davart la reussida da l’iniziativa ed ha tschentà pliras dumondas en quest connex. Il schef dal DECA, cusseglier guvernativ Martin Jäger, ha prendì ina posiziun detagliada en scrit ils 8 da zercladur 2011.
3. En il senn dad in’amplificaziun da las cundiziuns da basa pertutgant il project “rumantsch grischun en scola” ha la regenza constatà cun la decisiun dals 5 da december 2011 (protocol nr. 1082) ch’ina eventuala midada da la lingua da scola dal rumantsch grischun a l’idiom possia da princip succeder sin l’entschatta da l’emprima classa primara. Excepziunalmain possia ina tala midada vegnir realisada fin il cumenzament da l’onn da scola 2012/2013 per scolars e scolaras che frequentian actualmain l’emprima classa primara, uschè lunsch che quai vegnia decidì dals purtaders da scola. Ils 8 da december 2011 ha il cussegl grond concludì che meds d’instrucziun rumantschs possian puspè vegnir edids er en ils idioms. 4. Il 1. da favrer 2012 ha il cumün da ... suttamess l’iniziativa a la radunanza communala. Quella è s’exprimida en favur da l’iniziativa e da la revisiun parziala da la constituziun communala. En la votaziun a l’urna dals 11 da mars 2012 han ils votants e las votantas dal cumün da ... – cun ina participaziun da 76,8 % – acceptà l’iniziativa cun 597 cunter 317 vuschs. Tenor la revisiun duai il nov art. 5 da la constituziun communala cuntegnair la suandanta formulaziun: “In affars da cumün vala tenor ledscha da linguas dal Chantun il rumantsch vallader sco lingua uffiziala. Sco lingua d’instrucziun e d’alfabetisaziun in scoula vala il rumantsch vallader.” 5. Ils 12 da mars 2012 ha la “Gruppa Visiun Rumantsch Grischun en Scola, Cumün da ...” inoltrà a la regenza in recurs da surveglianza cunter il cumün da ... Tenor la pretaisa da dretg na duai la midada da l’art. 5 da la constituziun communala betg vegnir approvada. Plinavant duai vegnir scumandà a la cuntrapartida dad exequir la decisiun dal pievel ed en spezial dad ordinar la midada da la lingua d’instrucziun en scola dal rumantsch grischun al vallader, uschè ditg ch’ina eventuala approvaziun da la midada da la constituziun n’haja betg vigur legala. Cun la dumonda dals 15 da mars 2012 ha il cumün da ... suttamess la revisiun parziala a la regenza per laschar approvar quella en il senn da l’art. 96 al. 1 da la Lescha da vischnancas dal chantun Grischun (LV). 6. Cun la brev dals 27 da mars 2012 (protocol nr. 290), communitgada ils 28 da mars 2012, ha la regenza constatà tranter auter ch’i na dettia nagin motiv da
prender mesiras preventivas. Plinavant vegnia examinà en il rom da la procedura d’approvaziun ordinaria, sche l’art. 5 da la constituziun dal cumün da ... correspundia a la legalitad ed a la constituziunalitad. Ils aspects che sajan vegnids fatgs valair en il recurs sajan vegnids resguardads adequatamain en la procedura d’approvaziun. Dal rest possian las recurrentas ed ils recurrents anc adina tscherner la via giudiziala a la dretgira administrativa, en cas che la regenza approveschia l’art. 5 da la constituziun communala. 7. Ils 2 d’avrigl 2012 han la suprastanza communala ed il cussegl da scola dal cumün da ... communitgà en scrit als geniturs pertutgads tranter auter che l’emprima e segunda classa primara vegnian instruidas en vallader a partir dal cumenzament da l’onn da scola 2012/2013. 8. Cun il conclus dals 24 d’avrigl 2012 (protocol nr. 382), communitgà ils 25 d’avrigl 2012, ha la regenza decidì che la revisiun parziala da la constituziun communala vegnia approvada. En la motivaziun vegn renvià principalmain a l’art. 3 da la Constituziun dal chantun Grischun (CC) e cun quai a l’autonomia linguistica communala e l’uschenumnà princip territorial. Areguard la tscherna dal rumantsch grischun sco lingua da scola haja la regenza explitgà cleramain en la missiva respectiva tar la lescha da linguas ch’il sboz da la lescha na cuntegnia insumma naginas prescripziuns legalas davart l’utilisaziun dal rumantsch grischun sin plaun communal u cirquital. La decisiun davart la varianta rumantscha che duaja vegnir duvrada en il sectur communal da l’administraziun e da la scola tutgia era suenter il relasch da la lescha da linguas en il champ da cumpetenza da la vischnanca. Quest urden da cumpetenzas cumpiglia en spezial era la cumpetenza da las vischnancas da tscherner libramain la varianta rumantscha decisiva (rumantsch grischun ubain in idiom) en las scolas publicas. La regenza n’haja mai laschà nascher il minim dubi che la decisiun, schebain in idiom u il rumantsch grischun duaja vegnir duvrà sco lingua da scola en las vischnancas rumantschas, saja – tenor il dretg vertent – unicamain chaussa da las vischnancas.
9. Ils 29 da matg 2012 han ils recurrents inoltrà in recurs constituziunal a la Dretgira administrativa dal chantun Grischun. Els pretendan da cassar il conclus d’approvaziun da la regenza dals 24 d’avrigl 2012, da declerar sco nunvalaivla la midada da l’art. 5 da la constituziun communala da ... e da refusar sia approvaziun, eventualiter sulettamain areguard l’introducziun dal vallader sco lingua “d’instrucziun e d’alfabetisaziun” (cifra 1). Al recurs saja da conceder effect suspensiv ed a la cuntrapartida 1 saja da scumandar sin via d’ina mesira provisorica a temp avant il cumenzament da l’onn da scola 2012/2013 da midar la lingua d’alfabetisaziun dal rumantsch grischun al vallader (cifra 2). La regenza duaja vegnir obligada da metter a disposiziun entaifer diesch dis il conclus d’approvaziun en rumantsch grischun als recurrents ed al tribunal administrativ; silsuenter duaja il tribunal fixar per ils recurrents in termin per la motivaziun detagliada dal recurs constituziunal (cifra 3), cun effects da custs ed indemnisaziuns a quint da las cuntrapartidas; eventualmain saja da desister d’adossar custs ed indemnisaziuns als recurrents (cifra 4). En la motivaziun da la proposta principala fan ils recurrents valair tranter auter che la regenza haja violà sia obligaziun tenor l’art. 3 al. 3 CC da cooperar activamain per fixar la lingua da scola ed uffiziala, che la regenza n’haja betg ademplì l’obligaziun da far ina politica da linguas consequenta ed activa, sco quai ch’i sa resultia surtut da l’art. 70 al. 2 da la Constituziun federala da la Confederaziun svizra (CF) ed il princip territorial e la gronda impurtanza da quel per la protecziun dal rumantsch, e che la regenza haja violà l’art. 70 al. 5 CF, che stipuleschia in dretg chantunal da survegnir sustegn per mesiras en favur dal mantegniment e da la promoziun da la lingua rumantscha sin plaun naziunal, e che pretendia cun quai l’introducziun dal rumantsch grischun. Finalmain resultia ina politica da linguas correspundenta en il sectur scolastic era da l’art. 89 al. 2 CC che obligheschia ad in’instrucziun fundamentala confurma al temp. Quai pretendia meds d’instrucziun actuals che na possian per motivs finanzials ed auters betg vegnir edids sper il rumantsch grischun er anc en tut ils tschintg idioms. 10. Ils 4 da zercladur 2012 han ils recurrents inoltrà lur motivaziun approfundada. L’art. 3 al. 3 CC limiteschia l’autonomia communala a favur da la protecziun dal rumantsch. Cun quai ch’il cumün da ... haja decidì arbitrariamain da
bandunar il rumantsch grischun en scola senza consultar ordavant il chantun, saja l’art. 3 al. 3 CC evidentamain vegnì violà. La “noziun da cooperaziun” implitgeschia stringentamain in co-agir da la regenza en il senn ch’ina vischnanca – che haja pir avant relativamain curt temp tschernì il rumantsch grischun sco lingua uffiziala e da scola – na possia betg bandunar questa via senza avair suttamess sia intenziun avant a la regenza che avess tuttavia gì dad examinar quest pass materialmain en detagl sut l’aspect da ses concept da lingua e da sia pussaivladad d’edir meds d’instrucziun suffizients sulettamain en rumantsch grischun. In tal co-agir saja indispensabel per evitar che la politica da linguas chantunala vegnia surlaschada a l’arbitrariadad da las vischnancas e qua tras sutminada. Era sch’il princip territorial saja vegnì fixà en la lescha da linguas cunter la proposta da la regenza en sia missiva, saja la regenza tuttina liada vi da quel. Senza ina politica da linguas chantunala consequenta che procuria ch’il rumantsch vegnia duvrà e possia vegnir duvrà vastamain en ses territori, vegnissan sutminads la libertad da linguas tenor l’art. 18 CF ed il princip territorial stringent. Cun determinar l’idiom vallader sco lingua uffiziala na vegnia dentant betg exclus sulettamain il rumantsch grischun, mabain era la varietad locala, il jauer. Cun quai violeschian il cumün da ... e – cun approvar l’art. 5 revedì da la constituziun communala – er il chantun Grischun la libertad da linguas da tut quels che veglian pudair duvrar autras variantas dal rumantsch ch’il vallader. Declerar il rumantsch grischun sco lingua d’alfabetisaziun en la scola communala na violeschia percunter da princip betg la libertad da linguas dals aderents dals idioms, perquai che quella restricziun sa basia sin in interess public preponderant tenor l’obligaziun ed il concept dal chantun per promover e mantegnair il rumantsch e saja commensurada, damai che la lingua discurrida en l’instrucziun saja e restia l’idiom. Sche vischnancas possian decider autonomamain da returnar d’in di a l’auter e senza motivs preponderants objectivs ad in idiom da lur schelta sco lingua d’alfabetisaziun, vegnia violà il dretg constituziunal dals uffants e giuvenils da retschaiver in’instrucziun elementara che correspundia a lur capacitads (art. 89 al. 2 CC). Plinavant prevesia il project “rumantsch grischun en scola” da remplazzar en il sectur scrit ils tschintg idioms tradiziunals cun la lingua da standard e da realisar meds d’instrucziun mo anc en questa varianta. Suenter ch’il rumantsch
grischun saja vegnì renconuschì sco lingua uffiziala parziala da la Confederaziun e sco lingua uffiziala dal chantun Grischun e vegnia duvrà en numerusas domenas da la vita publica, stoppia quai esser l’interess dal chantun dad intermediar questa lingua scritta cuminaivla en scola, da maniera ch’ella possia vegnir legida e chapida senza problems da las futuras votantas e dals futurs votants. Sch’i stettia liber a las vischnancas da revocar lur decisiun curt suenter l’introducziun dal rumantsch grischun, mainia quai er ad absurdum ils sustegns finanzials per mantegnair e promover il rumantsch tenor l’art. 70 al. 5 CF. Il chantun satisfetschia mo a sias obligaziuns constituziunalas, sch’el s’engaschia sin fundament dal concept da basa per l’implementaziun precauta e coordinada dal rumantsch grischun e fetschia frunt a midaments nungiustifitgads da la lingua uffiziala e da scola sin plaun communal. Ultra da quai vegnia promovida ina confusiun da linguas nungiavischada, sch’in uffant – en la medema famiglia – vegnia sur pli lung temp alfabetisà en rumantsch grischun ed in auter en l’idiom. Surlaschar il rumantsch grischun a svilups arbitrars sin plaun communal e sa distanziar dal project senza motivs urgents e stringents sin donn e cust dals uffants pertutgads e dal rumantsch, na correspundia finalmain betg a la pretensiun da la segirezza giuridica. 11. Cun la brev dals 11 da zercladur 2012 ha il cumün da ... inoltrà sia posiziun. Tenor la pretaisa da dretg duai il recurs vegnir refusà, tant quai che reguardia l’effect suspensiv sco er il recurs cunter la decisiun da las votantas e dals votants dals 11 da mars 2012 a l’urna per midar l’art. 5 da la constituziun communala da ... (cifra 1), cun effects da custs ed indemnisaziun (cifra 2). En la motivaziun fa il cumün valair che l’iniziativa per midar l’art. 5 da la constituziun communala saja vegnida acceptada en ina moda democratica e saja confurma a las directivas da la constituziun dal cumün da ... 12. Sa basond sin l’art. 39 da la Lescha davart la giurisdicziun administrativa (LGA) ha il parsura da la dretgira administrativa cun la brev dals 19 da zercladur 2012 communitgà che la procedura vegnia declerada sco urgenta.
13. Cun la brev dals 26 da zercladur 2012 ha la Regenza dal chantun Grischun inoltrà sia posiziun. Tenor las pretensiuns giuridicas stoppia il recurs vegnir refusà (cifra 1), stoppia la dumonda da conceder l’effect suspensiv resp. da relaschar ina mesira preventiva vegnir refusada (cifra 2), eventualmain stoppia la procedura da decisiun da la dretgira administrativa vegnir communitgada a las partidas en il rom d’ina communicaziun provisorica dal dispositiv senza motivaziun u cun ina motivaziun curta (cifra 3), cun consequenzas legalas dals custs e da l’indemnisaziun (cifra 4). Las premissas per conceder l’effect suspensiv dumandà ubain per relaschar ina mesira preventiva na sajan betg accumplidas. Il return dal rumantsch grischun a l’idiom, concludì da la suprastanza communala e dal cussegl da scola dal cumün da ..., correspundia al conclus da la regenza dals 5 da december 2011 sco er a las sentenzias da la dretgira administrativa V 12 1 e V 12 2 e saja succedì confurm al dretg. Plinavant n’haja ina refusa da questa dumonda nagins dischavantatgs irreversibels per las scolaras ed ils scolars da l’emprima e segunda classa primara. Ultra da quai n’existian ord vista da la segirezza giuridica e da la pasch linguistica nagins motivs per in tal proceder, er en vista a las autras vischnancas da piunier che returnian a l’idiom. Tar la chaussa sezza fa la regenza valair principalmain ch’i n’existia nagina violaziun da l’obligaziun da cooperaziun tenor l’art. 3 al. 3 CC. D’ina vart haja il DECA, cumpetent per il sectur da scola, sustegnì e cusseglià il cumün da ... Da l’autra vart saja la regenza sa fatschentada minuziusamain cun la midada da la varianta linguistica en il rom da sia procedura d’approvaziun concernent l’art. 5 da la constituziun communala da ... Independentamain da quai sajan las vischnancas cumpetentas sulettas da determinar la varianta linguistica rumantscha (rumantsch grischun u idiom) concernent la lingua da scola. Las ulteriuras normas da giurisdicziun pretendidas na sajan era betg vegnidas violadas. 14. En la replica dals 9 da fanadur 2012 demussan ils recurrents sco nov argument ch’il renviament a las sentenzias da la dretgira administrativa na gidia betg a giuditgar las dumondas avant maun en il senn da la regenza. La dretgira administrativa na saja betg s’occupada da la purtada da l’art. 3 al. 3 CC e n’haja era betg allegà questa determinaziun. Sche la regenza saja
vegnida considerada sco cumpetenta da fixar liantamain il termin “fin da l’emprova da scola”, na saja quai en vista a la procedura actuala betg chapibel pertge ch’ella na duaja betg pli giugar ina rolla activa en la dumonda da princip davart las premissas e las modalitads proceduralas dal return dal rumantsch grischun a l’idiom en il rom da l’obligaziun da cooperaziun resp. pertge ch’ella na duaja betg era stuair fixar a moda lianta las cundiziuns e las modalitads u almain la cooperaziun cun las vischnancas. L’interpretaziun da la regenza dal term “cooperaziun” en l’art. 3 al. 3 CC na saja materialmain absolutamain betg persvadenta, cunzunt betg areguard sia istorgia. Cooperar saja dapli che cussegliar. Plinavant fan ils recurrents explicaziuns pli profundas pertutgant l’effect suspensiv e renvieschan al nov process instradà cun l’iniziativa – ussa spustada – per far reglar il chantun il diever dal rumantsch grischun e dals idioms en scola. 15. En la duplica dals 18 da fanadur 2012 renviescha la regenza principalmain a las explicaziuns gia fatgas. La concepziun giuridica explitgada vegnia era sustegnida da la proposta per l’iniziativa menziunada dals recurrents. 16. Cun la brev dals 27 da fanadur 2012 ha il cumün da ... renunzià d’inoltrar ina duplica. La dretgira tira en consideraziun: 1. La dretgira administrativa giuditgescha sco dretgira constituziunala tranter auter recurs cunter relaschs legislativs (art. 57 al. 1 lit. a LGA). Sch’in tal relasch è suttamess a l’approvaziun da la regenza, è admissibel il recurs constituziunal cunter il relasch pir suenter la communicaziun dal conclus d’approvaziun (art. 57 al. 2 LGA). L’object dal recurs è il relasch e betg il conclus d’approvaziun (cf. messadi dals 30 da matg 2006, carnet nr. 6/2006- 2007, p. 554), preschent damai l’art. 5 revedì da la constituziun dal cumün da … sco relasch legislativ, approvà en la votaziun a l’urna dals 11 da mars 2012 ed acceptà da la regenza cun il conclus dals 24 d’avrigl 2012.
2. La legitimaziun da far recurs cunter relaschs legislativs ha tenor l’art. 58 al. 1 LGA quella persuna che pudess vegnir pertutgada en il proxim temp en ses interess degns da vegnir protegids tras l’applicaziun da la prescripziun contestada. Cun l’art. 5 revedì da la constituziun dal cumün da … vegn determinà l’idiom vallader sco lingua uffiziala ed era sco lingua d’instrucziun e d’alfabetisaziun en scola. Uschia ha il pievel decis surtut da renunziar al diever dal rumantsch grischun sco furma da standard rumantscha. Quai ha d’ina vart consequenzas per il contact cun las autoritads communalas. Da l’autra vart vegn interrutta cun la norma revedida l’emprova da scola „rumantsch grischun en scola“ ed il rumantsch grischun vegn remplazzà en il sectur da scola tras l’idiom vallader. Pertutgads da quai èn tranter auter las persunas d’instrucziun, ils geniturs d’uffants da scola (futurs) sco era geniturs futurs. In interess degn da protecziun actualmain avant maun u almain in interess potenzial da tut ils recurrents domiciliads en il cumün da … da laschar examinar il relasch legislativ è perquai cumprovà. En quest senn pon ins laschar averta la dumonda, schebain ils recurrents betg domiciliads en il cumün da … han in’atgna legitimaziun da far recurs. 3. Cun il recurs constituziunal pon vegnir fatgas valair violaziuns da dretgs constituziunals e politics sco era dal princip da la precedenza dal dretg surordinà (art. 59 lit. a LGA). Materialmain fan ils recurrents valair che la midada da l’art. 5 da la constituziun dal cumün da … violeschia surtut l’art. 3 al. 3 CC. Questa norma, entrada en vigur ils 14 da settember 2003, è vegnida integrada en la constituziun en il rom da la revisiun totala da la constituziun chantunala (cf. messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001-2002, p. 479 ss.) cun la suandanta formulaziun: “Las vischnancas ed ils circuls determineschan lur linguas uffizialas e lur linguas da scola, e quai en il rom da lur cumpetenza ed en cooperaziun cun il chantun. En quest connex respectan ellas la cumposiziun linguistica usitada e resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas”. Tenor l’opiniun dals recurrents n’haja quai dà nagina tala „cooperaziun“ cun il chantun en il cas preschent. Il text da lescha na definescha betg en tge furma che la „cooperaziun“ ha da succeder. Il senn da quest term è damai d’eruir cun agid da l’interpretaziun.
a) Il punct da partenza da mintga interpretaziun è il text da la norma. Sch’il text n’è betg cler e lubescha pliras interpretaziuns, èsi da tschertgar sia vaira muntada, resguardond tut ils elements d’interpretaziun. Da sa basar èsi en quest connex surtut sin la genesa da la norma e da ses intent sco era sin l’impurtanza che la norma ha en il context cun autras normas. Era sche las materialias da lescha n’èn betg decisivas per se, servan ellas tuttina sco med d’agid per eruir il senn da la norma. Surtut tar texts pli novs giogan las materialias ina rolla particulara, perquai che circumstanzas sa midadas u ina chapientscha dal dretg sa midada na rendan in’autra soluziun betg uschè evidenta (cf. davart l’entira dumonda DTF 131 II 710 consid. 4.1 cun ulteriuras indicaziuns). En il sboz da lescha davart la revisiun totala da la constituziun chantunala n’era anc betg cuntegnida en l’art. 3 al. 3 CC l’agiunta “en cooperaziun cun il chantun”. La regenza aveva constatà en il messadi che la delegaziun a las vischnancas per determinar la lingua uffiziala e la lingua da scola saja en Svizra la regla e vegnia en la doctrina giuridica en general considerada sco admissibla malgrà in indebliment pussaivel da l’idea da protecziun. L’idea da protecziun formulada en la constituziun federala duaja vegnir ademplida en in’autra moda. Las vischnancas na sajan betg cumplettamain libras da tscherner lur linguas uffizialas e linguas da scola. Ellas sajan liadas d’ina vart a l’art. 70 al. 2 CF. Da l’autra vart permettia la formulaziun da l’art. 3 al. 2 CC per exempel al chantun da determinar pretensiuns minimalas per ina midada da las linguas uffizialas e da las linguas da scola tras las vischnancas ed ils circuls (messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001-2002, p. 494 s.). En il rom da la discussiun parlamentara davart l’art. 3 al. 3 CC è la norma vegnida cumplettada tranter auter cun la formulaziun “en cooperaziun cun il chantun“. Tenor las explicaziuns da la presidenta da la cumissiun, Cahannes-Renggli, saja il sboz dal text da lescha vegnì crititgà en la consultaziun dals represchentants da las organisaziuns linguisticas talianas e surtut da las rumantschas, perquai ch’ellas avessan vulì integrar il chantun a moda decisiva en la dumonda da la determinaziun da las linguas uffizialas e da las linguas da scola en las vischnancas. Represchentants da la Lia Rumantscha hajan pretendì ch’il chantun duaja primarmain determinar en cooperaziun cun las vischnancas la lingua uffiziala e la lingua da scola da quellas. Ord vista da la cumissiun predeliberanta fiss
ina tala regulaziun dentant stada in’intervenziun memia ferma en l’autonomia communala. La cumissiun predeliberanta proponia perquai che las vischnancas determineschian da princip sezzas lur linguas uffizialas e linguas da scola, dentant en cooperaziun cun il chantun. Las vischnancas decidian primarmain sezzas, il chantun stoppia dentant vegnir integrà. La concepziun exacta dal proceder saja alura chaussa da la legislaziun. En la cumissiun predeliberanta sajan ins stà d’accord ch’il chantun duaja avair ina funcziun d’intermediatur, dentant mo en ils cas, en ils quals i dettia difficultads. Persunalmain era la presidenta da la cumissiun da l’opiniun ch’il chantun duaja star a disposiziun a las vischnancas per porscher agid, sustegn e cussegliaziun concernent la determinaziun da las linguas uffizialas e da las linguas da scola sco era concernent il mantegniment da lur cumposiziun linguistica tradiziunala. Deputà Giacometti è s’exprimì en il rom da la debatta parlamentara en quel senn ch’il chantun possia giugar ina rolla impurtanta en connex cun la determinaziun da la lingua uffiziala e da la lingua da scola en las vischnancas. Il chantun duaja en cooperaziun cun las vischnancas sustegnair quellas a moda consultativa. Las vischnancas possian dentant, en cunvegnientscha cun la regenza, decider vinavant davart lur lingua uffiziala e lur lingua da scola. Ulteriurs votums en connex cun la muntada dal term „cooperaziun“ n’èn betg vegnids fatgs (PCG dals 17 da zercladur 2002, p. 237 ss.). b) Da las explicaziuns survart resorta ch’ils represchentants da las organisaziuns linguisticas talianas e rumantschas èn s’engaschads per integrar pli fermamain il chantun en la dumonda da la determinaziun da la linguas uffizialas e da las linguas da scola tras las vischnancas. Quai sa basond sin l’idea ch’il chantun gioghia ina rolla impurtanta en connex cun la promoziun ed il mantegniment da las linguas minoritaras e possia sustegnair las vischnancas. Concernent la furma da la cooperaziun èsi vegnì discurrì d’ina integraziun dal chantun, d’ina funcziun sco intermediatur en cas da difficultads, d’in agid, d’in sustegn en furma consultativa e d’ina cussegliaziun, ed era che las vischnancas hajan da decider en cunvegnientscha cun il chantun (cf. era Christian RATHGEB, en: BÄNZIGER/MENGIARDI/TOLLER und Partner (ed.), commentari davart la Constituziun dal chantun Grischun, 2006,
art. 3 n. 31, tenor il qual il chantun resp. ils uffizis chantunals responsabels hajan l’incumbensa da cussegliar las vischnancas e da las sustegnair en dumondas da la concepziun da las disposiziuns executivas). La furma da la cooperaziun cun il chantun en il senn da l’art. 3 al. 3 CC na va tenor las explicaziuns survart – sco gia tenor la formulaziun en il text da lescha – betg uschè lunsch ch’i duvrass in’approvaziun da vart dal chantun per fixar da nov la lingua uffiziala e la lingua da scola. Questa moda da proceder è per exempel vegnida tschernida en connex cun ina midada da la lingua. Uschia dovran conclus davart ina midada da la lingua (qvd. la midada d’ina vischnanca monolingua ad ina vischnanca bilingua e viceversa sco era d’ina vischnanca plurilingua ad ina vischnanca tudestga) l’approvaziun da la regenza, sco quai ch’igl è determinà expressivamain en l’art. 24 al. 3 LLing. L’opiniun da NAY, al qual ils recurrents sa refereschan, na vegn perquai ni sustegnida dal text da lescha ni da las materialias da lescha. Per garantir che las linguas minoritaras vegnian mantegnidas, possian las vischnancas, tenor ses parairi (cf. Giusep NAY, en: ZGRG 04/00, Streiflichter auf den Vernehmlassungsentwurf für eine neue Kantonsverfassung, p. 145 sco er en: ZGRG 03/11, Romanischebatte: die rechtlichen Pflichten und Einschränkungen für die Politik, p. 133), prender lur decisiuns concernent las linguas uffizialas e las linguas da scola la finala mo cun l’approvaziun dal chantun. Il text da lescha da l’art. 3 al. 3 CC determinescha percunter cleramain che las vischnancas èn – entaifer lur champ da cumpetenza – cumpetentas da determinar las linguas uffizialas e las linguas da scola (uschia era RATHGEB, en il lieu inditgà, art. 3 n. 29 ss.). Questa autonomia n’è era betg vegnida messa en dumonda en la discussiun parlamentara. Medemamain regla la lescha da linguas chantunala che las vischnancas determineschan tant las linguas uffizialas (art. 16 al. 2 LLing) sco era la lingua da scola per l’instrucziun en la scola populara (art. 18 al. 1 LLing) tenor ils princips da questa lescha. La cumpetenza da decider davart la determinaziun da las linguas uffizialas e las linguas da scola sin plaun communal han senza dubi las vischnancas. D’examinar èsi, schebain la procedura tschernida en il cas preschent concernent il return a l’idiom sco lingua uffiziala e lingua da scola satisfa a las pretensiuns tenor l’art. 3 al. 3 CC.
c) Suenter la reussida da l’iniziativa lantschada ils 28 da mars 2011 per midar l’art. 5 da la constituziun dal cumün da …, è la vischnanca sa drizzada al Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient dal Grischun (DECA). En la brev dals 16 da matg 2011 ha la vischnanca infurmà il DECA d’avair retschet l’iniziativa ed ha tschentà diversas dumondas en quest connex. Il schef dal departament, cusseglier guvernativ Martin Jäger, ha respundì a la vischnanca cun la brev dals 8 da zercladur 2011. En sia posiziun ha el renvià a la purschida da perfecziunament en rumantsch grischun a la Scola auta da pedagogia dal Grischun ed als meds d’instrucziun en rumantsch grischun gia existents u en elavuraziun resp. planisaziun. El ha rendì attent a la preschientscha probablamain adina pli gronda dal rumantsch grischun ordaifer la scola (cudeschs da lectura, internet), als studis scientifics actuals da l’Institut da plurilinguitad a l’Universitad da Friburg ed ha prendì posiziun concernent las dumondas avertas en cas d’in eventual return a l’idiom sco lingua da scola, sco era concernent dumondas finanzialas sco consequenza d’in tal pass. Il cumün da … ha damai integrà il chantun, ha discutà cun quel e sa laschà cusseglier dad el. Quai è succedì avant che l’iniziativa è vegnida suttamessa a la votaziun da la radunanza communala. Il chantun è schizunt s’intermess activamain cun render attent en la medema brev, en il rom da las remartgas finalas, ch’i sajan passads pir quatter onns dapi ch’il cumün da … haja introducì il rumantsch grischun sco lingua da scola. Quai saja en il sectur da scola ina perioda memia curta per discurrer d’ina fin da la fasa d’introducziun e per far ina bilantscha finala. La regenza respectia dentant natiralmain il dretg democratic da l’iniziativa dal pievel communala e la cumpetenza da las vischnancas concernent la determinaziun da la lingua da scola. Il chantun na prendia perquai ni posiziun per ni cunter il rumantsch grischun sco lingua da scola. Tuttina sa permettia el da punctuar che la midada da la lingua d’alfabetisaziun en la scola populara saja per tut las persunas participadas in pass fitg spezial e rigurus che stoppia esser bain ponderà. Il chantun vegnia er en futur a purtar e sustegnair il rumantsch grischun, en il rom da las decisiuns prendidas fin ussa, tant sco lingua uffiziala sco era sco lingua applitgada en il sectur da scola. Ina cooperaziun en il senn da l’art. 3 al. 3 CC è perquai succedida.
d) In ulteriur punct en il cas preschent è il fatg che la midada da la lingua uffiziala e la lingua da scola è succedida en il rom d’ina revisiun parziala da la constituziun communala. Il relasch e la midada da constituziuns communalas èn tenor l’art. 96 al. 1 LV da suttametter a la regenza per l’approvaziun. En il senn da l’art. 67 al. 2 CC sa restrenscha la surveglianza tras la regenza ad ina controlla giuridica senza giuditgar l’adequatezza d’ina norma (messadi dals 6 da settember 2005, carnet nr. 12/2005-2006, p. 1081). Questa obligaziun da surveglianza ha la regenza ademplì tenor ses conclus dals 24 d’avrigl 2012 (protocol nr. 382). Sco gia explitgà ha la vischnanca respectiva l’autonomia da determinar la lingua uffiziala e la lingua da scola sin plaun communal. Sch’ils recurrents fan valair ch’ina renunzia al rumantsch grischun na saja betg legala, na datti per lur argumentaziun nagina basa legala. La lescha da linguas chantunala na cuntegna naginas prescripziuns davart l’applicaziun dal rumantsch grischun sin plaun communal (cf. percunter l’art. 3 al. 5 LLing concernent il champ da cumpetenza chantunal). La decisiun concernent la varianta linguistica rumantscha (rumantsch grischun u idiom) che duai vegnir applitgada en il sectur uffizial ed en il sectur da scola, stat perquai en la cumpetenza da las vischnancas (art. 16 al. 1 ed art. 19 al. 1 LLing; cf. er il messadi dals 16 da matg 2006, carnet nr. 2/2006-2007, p. 86 s. e 108). Per la regenza n’hai perquai dà nagin motiv da refusar l’approvaziun da la disposiziun revidida en la constituziun communala. e) Sch’ils recurrents renvieschan a las sentenzias da la dretgira administrativa V 12 1 e V 12 2, na pon els medemamain deducir nagut da quellas. Las sentenzias sa basan sin la contestaziun dal conclus da la regenza dals 5 da december 2011, en il qual quella – cumplettond ses conclus dals 24 d’avrigl 2007 – ha reglà las modalitads per midar la lingua da scola dal rumantsch grischun a l’idiom entaifer l’emprova da scola „rumantsch grischun en scola“. Concretamain ha la regenza decidì ch’ina midada stoppia succeder da princip a partir da l’emprima classa primara. La dretgira administrativa è stada da l’avis che la regenza haja, sa basond sin l’art. 6 da la lescha da scola, la cumpetenza da decider davart las modalitads da renunzia. Da questa decisiun na pon ins betg deducir che la regenza haja medemamain la cumpetenza da reglar la decisiun sco tala davart ina midada dal rumantsch grischun ad in
idiom. La participaziun da las differentas vischnancas a l’emprova da scola „rumantsch grischun en scola“ è succedida a basa voluntara. Cun participar a la fasa da piunier n’è il cumün da … betg s’obligà da betg reponderar questa decisiun e da betg annullar quella. Per ina regulaziun dal chantun che scumandass ina midada a l’idiom, manca la basa legala (cf. era PCG dals 8 da december 2011, p. 682: votum da Martin Jäger davart l’art. 34 al. 3 e l’art. 4 da la lescha da scola). La dretgira administrativa constatescha anzi en sias decisiuns che las vischnancas sajan en sasez cumpetentas e responsablas per introducir ed applitgar la varianta linguistica rumantscha giavischada dad ellas en il sectur uffizial ed il sectur da scola (cf. decisiuns da la Dretgira administrativa dal chantun Grischun V 12 1 e V 12 2 dals 22 da matg 2012). Sa basond sin questas explicaziuns pon ins constatar ch’il return succedì en il cas preschent a l’idiom vallader na violescha era betg la segirezza giuridica. 4. D’examinar resta, schebain l’art. 5 revedì da la constituziun dal cumün da … cuntrafa en in’autra moda al dretg surordinà u violescha dretgs constituziunals. Tenor l’art. 70 al. 2 CF determineschan ils chantuns lur linguas uffizialas, respectan la cumposiziun linguistica istorica dals territoris e resguardan las minoritads linguisticas tradiziunalas. L’art. 3 al. 1 CC constatescha ch’il tudestg, il rumantsch ed il talian èn las linguas chantunalas ed uffizialas equivalentas dal chantun. I na vegn dentant determinà nagliur tge rumantsch (schebain il rumantsch grischun u ils idioms) che vala sco lingua chantunala ed uffiziala. Tenor il messadi na dueva questa formulaziun betg valair sco pregiudizi per u cunter il rumantsch grischun (cf. messadi dals 15 da schaner 2002, carnet nr. 10/2001-2002, p. 492). Sa basond sin questas normas constituziunalas n’è il cumün da … sco vischnanca rumantscha monolingua betg obligà da determinar il rumantsch grischun enstagl d’in idiom sco lingua uffiziala. Il chantun na po era betg far ina tala prescripziun ad el. Tenor l’art. 70 al. 5 CF sustegna la Confederaziun tranter auter mesiras dal chantun Grischun per mantegnair e promover la lingua rumantscha. Era qua na vegn betg determinà che questas mesiras duajan ir unicamain a favur da la furma da standard rumantscha, il rumantsch grischun. Tge politica da linguas ch’è da far exactamain per mantegnair e promover a moda duraivla la lingua rumantscha, n’è betg l’object da questa procedura. Plinavant na pon
ins betg partir dal fatg che la libertad da lingua garantida tenor l’art. 18 CF saja vegnida violada, damai ch’ins n’ha cun reveder l’art. 5 da la constituziun communala betg determinà ina midada dal rumantsch ad in’autra lingua, mabain unicamain ina tala entaifer il rumantsch. Ultra da quai ha il cussegl grond decidì ils 8 da december 2011 ch’il chantun Grischun possia edir meds d’instrucziun en rumantsch grischun sco er en ils idioms. Da quest punct da vista pon ins porscher als uffants ed als giuvenils dal cumün da … er en l’idiom vallader in’instrucziun da scola elementara che correspunda a lur capacitads (art. 89 al. 2 CC). Resumond sa lascha constatar che l’art. 5 da la constituziun dal cumün da … na cuntrafa ni al dretg surordinà ni violescha dretgs constituziunals. 5. La procedura è vegnida declerada sco urgenta tras la disposiziun dal derschader d’instrucziun dals 19 da zercladur 2012 (art. 39 al. 2 lit. a LGA). La decisiun en chaussa è vegnida prendida ils 9 d’avust 2012, ed uschia anc avant l’entschatta da l’onn da scola 2012/2013. Tras la communicaziun provisorica dal dispositiv fatga il medem di è il giavisch formulà dals recurrents da conceder l’effect suspensiv sco era da relaschar ina mesira preventiva daventà obsolet, uschia che ulteriuras explicaziuns en chaussa n’èn betg necessarias. 6. En l’acta da recurs èsi vegnì crititgà che la regenza n’haja betg tramess als recurrents il conclus d’approvaziun dals 24 d’avrigl 2012 en rumantsch grischun, malgrà ch’ella saja vegnida dumandada en questa lingua. Ch’il conclus è en il fratemp vegnì tramess en rumantsch grischun, è cumprovà. Ultra da quai èsi da menziunar che la regenza ha – sco er en la procedura da recurs preschenta – ademplì sias obligaziuns statuidas en l’art. 3 LLing, damai che la correspundenza en chaussa è succedida en rumantsch grischun. Ulteriuras explicaziuns n’èn perquai betg necessarias. 7. Sin fundament da la relevanza da la decisiun preschenta, tant per las parts sco era per ils ulteriurs pertutgads da quella, vegn renunzià excepziunalmain d’adossar ils custs da la dretgira. Applitgond l’art. 78 al. 2 LGA n’ha ni la regenza ni il cumün da … il dretg ad in’indemnisaziun da la partida, surtut era
perquai che tuttas duas han gudagnà en lur champ d’activitad ufficial correspundent. La dretgira decida damai: 1. Il recurs vegn refusà. 2. I na vegnan adossads nagins custs da dretgira. 3. I na vegnan concedidas naginas indemnisaziuns da las partidas.